Klasik Türk şiirinde dost kavramının incelenmesi

Klasik Türk edebiyatı, içerik ve kaynakları bakımından yüzyıllar içerisinde değişim ve gelişim göstermiş zengin bir edebiyattır. Klasik Türk edebiyatındaki bu zenginlik şiire de yansımıştır ve şairler, şiirlerinde binlerce kavrama yer vermişlerdir. Şiirlerinde kullandıkları bu kavramlara edebî sanatlardan faydalanarak çeşitli anlamlar yükleyen şairler, Klasik Türk şiirinin anlam derinliğini oldukça genişletmiştir. Bu çalışmada şiirde "hem-dem, hem-pâ, hem-derd, hem-nişîn, hem-ser, hem-zebân, hem-râh, hem-reh, hem-sohbet, hem-râz, hem-hâne, hem-sâz, enîs, refîk, yâr, yârân, celîs, ahbâb, ehibbâ dem-sâz, ahibbâ, ihvân" kelimeleriyle ifade edilen dost kavramı ele alınmıştır. Çalışma ile Klasik Türk şiirinde "dost" kavramının kullanım sıklığını ve çeşitliliğini tespit etmek amaçlanmıştır. Çalışmada, 13-19. yüzyıllar arasından seçilen 193 divanda dost kavramının geçtiği beyitlerden 951 tanesi seçilmiştir. Beyitlerde şairlerin dost olarak gördüğü unsurlardan hareketle çalışma, 10 ana başlığa ve 42 alt başlığa ayrılmıştır. Belirlenen ana başlıklar sırasıyla; dinî unsurlar, duygular, insana ait unsurlar, sevgili ve sevgiliye ait unsurlar, bezme ait unsurlar, çalgı aletleri, aşk mesnevilerinin kahramanı, gerçek dost ve diğer unsurlar şeklindedir. Başlıklarda incelenen beyitlerle şairlerin, edebî sanatlardan yararlanarak dost kavramının kendilerinde uyandırdığı çağrışımları nasıl ifade ettikleri ortaya konmuştur. Çalışma neticesinde "dost" kavramının şiirlerde sıklıkla kullanıldığı ve dost olarak görülen unsurların çeşitlilik gösterdiği tespit edilmiştir. Şairlerin bu kavramı kullanırken hangi sanatlardan faydalandıkları beyitlerden hareketle ortaya konmuştur. İncelenen beyitlerde dostun çeşitli görevleri olduğu, tipik dost kullanımı yerine farklı kullanımların olduğu saptanmıştır. Şairlerin, dost kavramını anlatırken en çok "hem-dem" kelimesini kullandığı ve dost olarak en çok sevgili ve sevgiliye ait unsurları gördükleri sonucuna varılmıştır. Çalışma sonunda dost anlamına gelen kelimelerin kullanım sayısı, dost olarak görülen unsurların beyitlerdeki kullanım sayısı, yüzyıllara göre divan ve beyit sayısı grafiklerle verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Klasik Türk şiiri, dost, dostluk, inceleme, edebî sanatlar.