Gazali'nin Mişkat el-Enver'inde akıl ve sezgi

Bu tez olma-bilme perspektifinden hareketle bilginin ne olduğunu tartışmaya çalışıyor ve içsel epistemoloji için en temel örnek olarak gösterilebilecek olan Ebu Hamid el-Gazali'nin Mişkat'ul Envar kitabını analiz etmeye çalışıyor. Her insan farkındalığını dışsal yanut içsel ilgi/alaka üzerinden kurar ve insanın bilgisi bu ayrım tarafından koşullanır. Dışsal ilgi olarak bilgi, ya faydacı ya eleştirel olabilir; halbuki sadece içsel ilgi varlıkla ilişki kurabilir. Böylece, algı dışsallıktan kurtulduğunda varlık kendini kendi olarak ifşa eder. Bana göre, Mişkat el-Envar kitabından Gazali bu türlü bir dışsallıktan kurtulmanın epistemolojisini yapıyor. Gazali varlıkla aynı şey saydığı bilen Işığın 'peygamberi ruh'tan geldiğini ve bunun akıl melekesini aştığını iddia eder. Olma-bilme'den iki türlü bilgi çıkar: ilki ayrı varlıkların kendilerini tezahür ettikleri bağlamsallık, diğeri ise varlığın kendini bir ve ayrımsız bütün olarak gösterdiği bilgi. Bu hakikat ancak içe dönüş, keşf, tecelli ve varlığın zevki (tat) kavramları üzerinden anlaşılabilir. Anahtar kelimeler: Mişkat el-Envar, içsel ilgi, keşf, tecelli, tat (zevk).