Mehmed Memduh Paşa'nın hayatı ve tasavvufî görüşleri

Bu çalışma, Mehmed Memduh Paşa'nın çoğunlukla idarî kimliğiyle tanınmasına rağmen yeterince ele alınmamış tasavvufî yönünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada Paşa'nın Dîvân-ı Eş'âr'ı başta olmak üzere tasavvufî düşüncesini yansıtan metinler incelenmiş; şiirlerinde yer alan kavram, sembol ve söyleyiş biçimleri sistemli bir değerlendirmeyle çözümlenmiştir. Çalışmada yöntem olarak nitel araştırma temelli metin analizi ve şiir tahlili birlikte uygulanmış; tasavvufî kavramlar gelenekteki konumları ve tarihsel bağlamları içinde yorumlanmıştır. Bu yaklaşım, Paşa'nın kavramlara yüklediği anlamların hem klasik tasavvuf literatürüyle ilişkisini hem de şahsî tecrübesiyle kazandığı özgün boyutları tespit etmeyi mümkün kılmıştır. Araştırmada aşk, cezbe, tecellî, mârifet, fenâ–bekâ ve insan-ı kâmil gibi temel kavramlar üzerinde yoğunlaşılmış; bu kavramların Paşa'nın şiirlerinde estetik ve bütüncül bir üslupla yeniden yorumlandığı belirlenmiştir. Bulgular, Memduh Paşa'nın tasavvuf anlayışının Nakşibendî–Hâlidî gelenekle uyumlu olduğunu; ancak kavramları sezgisel ve özgün yorumlarla derinleştirerek klasik çizgiyi zenginleştirdiğini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, Paşa'nın tasavvufî düşüncesini kavramsal ve metinsel bir bütünlük içinde ele alarak Osmanlı'nın son dönem tasavvuf mirasının anlaşılmasına katkı sunmakta ve Dîvân-ı Eş'âr'daki tasavvufî unsurların ilmî zeminde daha belirgin biçimde değerlendirilmesine imkân sağlamaktadır.