Türk otomotiv yan sanayisinin dijital dönüşümüne bir yol haritası olarak karışık karar verme modeli

Son yıllarda imalat sanayisinin dijital dönüşümü olarak adlandırılan sanayi 4.0 kavramı veya dördüncü sanayi devrimi büyük bir önem ve popülerlik kazanmıştır. Sanayi 4.0; karmaşık fiziksel makine ve aygıtların birbirine bağlı sensor ve yazılımlarla bütünleşerek gelecekte meydana gelebilecek vakaların tahmini, süreçlerin kontrolü ve daha verimli ticari ve sosyo-etik kazanımlar sağlamak olarak tanımlanabilir. Bu dönüşüm, imalat ortamının dijitalleşmesi yolunda süreçlerin otomasyonu ve ticaret sistemlerinin bir sonraki seviyeye taşınması için birbiriyle iletişim kurabilen akıllı makineler, veri kaynağı olarak akıllı sensorler, tehlikeli işlerin ikamesi olarak robotik teknolojisi, neler olduğu ve olabileceğinin değerlendirmesi için veri analitiği, şirketler arası iş birliğini daha güvenli, hızlı ve yüksek bir performansta gerçekleştirmek için bulut bilişim, dijital ortamdaki görevleri daha kaliteli yapabilmek için görüntü işleme, iş gücünü desteklemek ve daha otonom robotlar için arttırılmış-sanal gerçeklik uygulamaları, daha hızlı tasarım için üç boyutlu yazıcı kullanımı gibi teknolojilerin bir araya getirilmesiyle gerçekleşebilecektir. Yeni teknolojiler, iş modellerini dijitalleştirmek isteyen örgütler için belirsizliği de beraberinde getirmektedir. Bu teknolojiler imalat ortamlarında henüz kullanılmaya başladığı için bir bilinmezlik söz konusudur ve hangi teknolojinin kullanılacağı ve hangi yetkinliklerin gerektiği gibi sorular karar vericiler açısından en iyi stratejiyi seçebilmek için büyük bir engeldir. İmalat sanayisinde kullanılabilecek teorik ve pratik karar verme modelleri halen yeterli olgunluk seviyesinde değildir. Bu çalışmada imalat sanayisini temsilen otomotiv yan sanayisi seçilmiştir. Dijital dönüşüm konusundaki yaklaşımlar çoğunlukla sanayi 4.0 teknolojilerini sağlayan organizasyonlar tarafından tanımlanmış ve analiz edilmiştir. Literatürde ise özellikle Türkiye gibi teknolojik olarak bağımlı ve takipçi bir statüde bulunan ülkelerdeki dijital dönüşüm üzerine yapılmış çalışma sayısı oldukça sınırlıdır. Türk otomotiv yan sanayisinin dönüşümünde imalat süreçlerini analiz eden detaylı bir yol haritasına ihtiyaç vardır. Bu ihtiyaca binaen endüstri 4.0 teknolojilerinin faydalarının ve potansiyel engellerin tanımlanması ve en iyi stratejinin seçilmesi amacıyla analitik hiyerarşi süreci, ihtiyaçlar analiz teknikleri kullanılarak çok boyutlu bir karar verme yöntemi sunulmuştur. Öncelikle dijital dönüşümün başarılı bir şekilde uygulamak isteyen girişimler için uzmanlarla derinlemesine görüşmelerle; dijital dönüşümün potansiyel faydaları, bu faydalara ulaşmak için kullanılması gereken teknolojik araçlar ve bu teknolojilerde yer alan potansiyel tehdit ve engeller tespit edilmiştir. Daha sonra uzmanlar, akademik çalışmalar, piyasa analiz raporlarından dijital dönüşüm veya endüstri 4.0 kavramlarının sunabileceği potansiyel ve mevcut faydalar, teknolojiler ve engeller araç ve engeller altında detay alt başlıklar oluşturulmuştur. Veriler ise imalat sanayisinde yetkin katılımcılardan mülakat ve anket yöntemiyle sağlanmıştır. Teknoloji, fayda ve engellerin farklı boyutlarda bir arada sunulması sebebiyle bunların önceliklendirilmesi ve göreliliklerini belirlemek amacıyla AHP metodu kullanılmıştır. Son aşamada ise en iyi stratejinin belirlenmesi amacıyla AHP ve QFD metotlarından elde edilen çıktılar kullanılarak karışık tam sayılı programlama modeli kurulmuştur. Çalışmada kullanılan esnek ve adapte edilebilir metotlar sırasıyla analitik hiyerarşi süreci, kalite fonksiyon dağılımı ve karışık tam sayılı programlamadır. Sonuç olarak fayda, araç ve tehdit ana başlıkları (fayda, teknoloji, engel) altında detaylandırılmış çok boyutlu bir ağ oluşturulmuş, bu ağ üzerindeki ana başlıklar arasındaki çapraz önem dereceleri, alt başlıklar (fayda; süreç verimliliğini arttırmak, teknloji; veri analizi, tehdit; siber güvenlik endişeleri gibi) arasında ilgili olma seviyeleri özgün bir anket formuyla tespit edilmiştir. Ana başlıklar arasındaki önem derecelerini belirlemek için analitik hiyerarşi süreci (AHP) metodu seçilmiştir, her bir öge kendi aralarında ayrı ayrı mukayese edilmiştir. Analitik hiyerarşi sürecinin çıktıları daha sonraki adımlarda karışık tam sayılı programlama metodunun önemli girdilerinden bir tanesini oluşturacaktır. Alt başlıkların birbiriyle çapraz ilgili olma seviyeleri ise kalite fonksiyon göçerimi (QFD) metodu kullanılarak tespit edilmiştir. Buna göre her bir alt fayda başlığı kümesinin her bir teknoloji alt başlığı kümesiyle ikili değerlendirmesi puanlama yapılarak tayin edilmiştir. Hangi teknoloji vasıtasıyla hangi fayda ne seviyede gerçekleştirilebilir ve ikili değerlendirmenin ilgi seviyesi nedir sorularına cevap aranmıştır. Bu metodun çıktıları da daha sonraki adımlarda karışık tam sayılı programlama metodunun önemli girdilerinden bir tanesini oluşturacaktır. Çalışmanın son adımında fayda-teknoloji-engel ağı üzerindeki en kuvvetli (önem-ilgi bileşkesi en yüksek) bağlantıları bulması için tasarlanmış bir karışık tam sayılı programlama (MIP) modeli kurulmuştur. Model, en kuvvetli bağlantıları veya karar stratejilerini seçerken iki ana hedefe ulaşmak üzere tasarlanmıştır. Bunlar; ağ üzerinde seçilecek karar stratejilerini en aza indirmek ve seçilecek karar stratejilerinin önem-ilgi bileşkesini en yüksekte tutmaktır. Model bu yönüyle birbirleriyle çelişen iki hedefi gerçekleştirmek isteyeceği için her iki hedef arasında telafi ayarlaması yapmak amacıyla bir karar parametresi kullanılmıştır. Model bu yönüyle farklı ve yenilikçi bir model olmuştur. Sunulan yöntem çeşitli vakalar için esnek ve adapte edilebilir bir yapıda kullanılabilir. Tam sayılı programlama, AHP ve QFD yöntemlerinden elde edilen esnek ve öznel çıktılar kullanılacağı için farklı denemelerde en iyi ilişkiyi seçecektir. Ayrıca karar parametresi sayesinde ağ optimizasyonu isteğe Çalışma Türkiye'deki otomotiv sanayi için uygulanmıştır, tabii ki esnek ve adapte edilebilir yenilikçi özellikleri sayesinde farklı sektörlerde farklı uzman öngörüleriyle daha farklı ve uygun sonuçları verebilecektir. Sunulan karar verme modelinin endüstri 4.0 teknolojileri, faydaları ve engelleri bağlamında girişimcilere ve yöneticilere yol gösterecek sağlam ve özgün bir örnek olması, daha iyi ve sistematik bir yaklaşımla dijital dönüşümün potansiyel fayda ve etkilerinin değerlendirilip kaynakların daha verimli kullanılması amaçlanmıştır. Anahtar kelimeler: endüstri 4.0, dijital dönüşüm, kalite fonksiyon göçerimi, analitik hiyerarşi süreci, karışık tam sayılı programlama.