Mustafa Sabri Efendi ile Zâhid el-Kevserî'nin kulların fiilleri hakkındaki görüşlerinin mukayesesi

Bu araştırma, kelâm alanında kader mevzusu içerisinde en çok tartışılan bahislerden biri olan kulların fiilleri meselesini, Osmanlının son dönem âlimlerinden Mustafa Sabri Efendi (ö. 1954) ve Zâhid el-Kevserî'nin (ö. 1952) görüşleri üzerinden ele almaktadır. Araştırma, kulların fiilleri meselesini Mustafa Sabri Efendi'nin Mevkıfü'l-beşer taḥte sulṭâni'l-ḳader adlı eserindeki görüş, metod ve delillendirmeleriyle Zâhid el-Kevserî'nin el-İstibsâr fi't-tehaddüs ʿani'l-cebr ve'l-ihtiyâr eserindeki görüş, metod ve delillendirmelerini mukayese ederek kaleme almıştır. Sabri Efendi'nin Mevkiful-Akl eserinde hem kulların fiilleri meselesindeki görüşlerini beyan etmesi hem de Zâhid el-Kevserî'yi bu meselede eleştirmesi sebebiyle Mevkıfu'l Akl eseri de kaynak olarak incelenmiştir. Kulların fiilleri meselesinde, Sabri Efendi, Osmanlı topraklarında yaşadığı zamanlarda Mâtürîdî mezhebinin görüşlerini benimserken sürgün yıllarında bu konudaki görüşlerini değiştirip Eşʿarî mezhebine geçmiştir. Fakat Sabri Efendi'nin bu konuda, kul hem cebr altında hem de tefvizdedir görüşü, Eşʿarî mezhebine ait bir görüş değildir. Hatta Sabri Efendi'nin bu tabiri ile Eşʿarî mezhebinin konu üzerindeki tabirleri hiç uyuşmamaktadır. Zira Eşʿariyye mezhebi, "kul, fiillerinde ne tefvîz ne de cebrdedir; ikisi arası bir durumdadır" görüşünü benimsemektedir. Sabri Efendi ise cebr ve tefviz kelimelerini aynı cümlede kullanıp kelimelere, kulların fiilleri bağlamında farklı manalar yükleyerek aslında Eşʿarî mezhebinin görüşlerini savunduğunu iddia eder. Şimdiye kadar Eşʿarî mezhebinde böyle bir tabire rastlanılmadığı için Sabri Efendi, görüşleri sebebiyle birçok kişi tarafından cebrî bir görüş benimsemekle itham edilmiştir. Mustafa Sabri Efendi'nin bu görüşü benimseme sebeplerini gerek hayatındaki yaşadığı olaylara gerek yapmış olduğu araştırmalara bakarak beyan etmeye çalışılmıştır. Cebrîyye mezhebini benimsemekle itham edilen Sabri Efendi'nin, kulların fiilleri meselesinde Cebriyye mezhebini mi yoksa Eşʿariyye mezhebini mi benimsediği tespit edilmeye çalışılmıştır.