Mütekaddimîn dönem kelâmında arazlar meselesi

İslâm inanç esaslarını aklî ve naklî sağlam temeller üzerine yerleştirerek koruma misyonu taşıyan kelâm ilmi bu misyonunu gerçekleştirirken fiziksel âlemin oluşumu, âlemi oluşturan cevher, araz, cisim gibi unsurlar ve bunlar arası ilişkilere dair yaklaşım ve izahlardan yararlanmakta dolayısıyla metafizik meselelerin izahında fiziği araç olarak kullanmaktadır. Bu bağlamda kelâmcılar âlemle ilgili meseleler üzerinde tartışmakta ve kendilerine özgü âlem tasavvurları geliştirmektedirler. Benimsenen âlem tasavvurlarındaki farklılıklara rağmen âlemi oluşturan temel unsurlar cevher, araz ve cisim olarak kabul edilmekte ihtilaflar âlemin bu unsurların hangi kombinasyonu ile oluştuğu noktasında düğümlenmektedir. Kelâmcılar arasında genel kabul gören yaklaşım âlemin bölünmez cüzleri ifade eden cevherler ve değişim ile farklılaşmayı sağlayan arazlardan oluştuğu şeklindeki düalist atomcu teoridir. Bu teoride cevherler cismin iskeletini oluşturan birbirinin eşi cüzler iken arazlar ise cisimlere nitelikleri kazandıran, nesnelerdeki süreklilik, yok oluş, değişim ve farklılıklardan sorumlu unsurlardır. Bununla birlikte âlemin sadece cisimlerden ya da sadece arazlardan oluştuğu da kelâmcılar tarafından ileri sürülen yaklaşımlar arasındadır. Bu çalışmada fiziksel âlemi oluşturan bileşenlerden biri olan arazların tanımı, kavramsal çerçevesi, temel özellikleri, âlem tasavvurlarındaki yeri ve yaratılışı ispata delil oluş tarzlarına dair yaklaşımlar ele alınacaktır. Çalışma fiziksel meselelere dair tartışmaların sonraki dönemlere nisbetle daha yoğun ve daha teknik olarak işlendiği mütekaddimîn dönem kelâmı ile sınırlandırılmıştır. Mütekaddimîn dönem kelâmının Arap dili, kültürü ve nasların hakemliğine bağlı metodolojisi dikkate alınarak bu metodolojinin arazlarla ilgili izahlara ne derecede yansıdığının tespitine çalışılmıştır. Âlem tasavvurlarının itikâdî meselelerin izahındaki rolleri de dikkate alınarak arazların mütekaddimîn dönem düşüncesindeki fizik ve metafizik düşünceleri ne şekilde etkilediğinin bir çerçevesinin çizilmesi amaçlanmıştır.