Platon'un Yasalar'daki öğretisi ve Fârâbî'nin Nevâmîs'i

Yasalar diyalogu antik kaynakların tanıklığına göre Platon'un son sözlerini içermektedir. Bu büyük filozofun özellikle politik olan birçok konu hakkındaki nihai hükmünün Yasalar'da aranması salt bu nedenle meşru bir uğraştır. Ancak hem antik dünyada hem de modern akademik literatürde Yasalar, genellikle Politeia diyalogunun gölgesi altında kalmıştır. Bu eğilimin modern öncesi dünyada belki de tek istisnası Fârâbî ve onun Nevâmîs adlı eseridir. Platon'un diyaloglarından yalnızca Yasalar'ı yorumlayan Fârâbî, Yasalar'daki felsefi öğretinin Arapça konuşulan dünyada yeniden canlanmasına ön ayak olur. Ancak Fârâbî'nin Platoncu siyaset felsefesini yeniden canlandırma girişimi birçok nedenle belirsiz görünür. Bu belirsizlik bazı Fârâbî uzmanlarını Nevâmîs'i önemsiz bir metin ve Yasalar'ın başarısız bir tekrarı olarak okumaya yöneltmiştir. Bu okumayı eleştiren başka bir kamp ise Nevâmîs'i, diyaloglardaki konuşma biçiminin monotestik dinlerin ortaya çıkardığı bağlamda yeniden üretilmesi olarak görür. Fakat Nevâmîs üzerine henüz hiçbir çalışma Yasalar'daki öğretiyi açık bir şekilde sunup Fârâbî'nin Nevâmîs'i için bir standart olarak kullanmamış ve Fârâbî'nin siyaset felsefesi içindeki yerini tam olarak tespit etmemiştir. Bu çalışmada Yasalar'daki öğreti Atinalı Yabancı'nın ikinci en iyi kent için ortaya koyduğu genel çerçeve merkezde olmak üzere sunulmaktadır. Bu genel çerçeve esas olarak şu cümleyle ifade edilebilir: Yasalar tanrısal olmalı ve tanrılar yasaların ereğine hizmet etmelidir. Platon'un Yasalar'daki öğretisini açıklama girişiminin yanında antik dünyada Aristoteles, Cicero, İskenderiyeli Philon ve Olympiodoros gibi filozoflar üzerinden Yasalar diyalogunun izleri takip edilmektedir. Ardından Arapçada Yasalar diyalogunun konumu tespit edilmekte ve Yasalar hakkında bir metin olması bakımından Nevâmîs, bütün yönleriyle analiz edilmektedir. Nevâmîs hakkındaki bu analiz en nihayetinde Fârâbî'nin Yasalar'daki öğretiyi nasıl ve ne düzeye kadar takip ettiğini, bunun yanında antik dünyadaki öncellerinden nasıl farklılaştığını göstermeyi amaçlamaktadır.