Sühreverdî'de mantık-metafizik ilişkisi: Hikmetü'l-İşrâk merkezli bir inceleme

Çalışmanın amacı İslam felsefesinin teşekkül sürecinde Meşşai ve İşrâkî geleneklerin Doğu Felsefesi/Hikmeti İşrâk kurma çabasını burhan yöntemi bağlamında incelemektir. Kurucu akım olan Meşşailikteki Mantıkiyyat, tabiiyyat, riyaziyyat, ilahiyat şeklindeki tasnifin mantık disipliniyle başlamasıdan hareketle rasyonel ve irrasyonel alanın mantıksal ilkeler –özdeşlik ve çelişmezlik- ile makulleştirilmesiyle safsata ve absürt/saçma çıkarımların tutarsızlığının ortaya konulması hedeflenmektedir. İşraki geleneğin kurucu filozofu Sühreverdî'nin Hikmetü'l-İşrâk adlı eserinde dil-düşünce-mantık ilişkisini kurgulaması ve bunu ilkeler bağlamında ayrıntılı incelemesinin ardından metafizik tasavvurunu temellendirmesi, meşşâî geleneğin bir üst aşamaya taşınması ve kendine has özgün bir felsefi gelenek oluşturduğunun göstergesidir. Tanrı, evren, insan irtibatının kurgulanması noktasında akıl doğrularının çelişiğini düşünmenin imkânsız olduğu alanla ilgili olması gerçeğinde hareketle burhan yöntemini kullanarak cedel/diyalektik yöntemin ortaya çıkaracağı olası sorunların aşılacağı düşünülmektedir. Var olması için bir başka varlığa muhtaç olmayan (Vacibü'l-vucud) rhan yöntemiyle araştırılırken, ilahiyat ve medeni ilimler bağlamında tahsilu's-saade'yi temin edecek ilkelerin ilkelerin farklı zaman ve mekânlarda, farklı dillerde, birbirleriyle çelişen yorumları olmasının ortaya çıkaracağı sorunlar, akıl doğrusu ve olgusal doğru bağlamında analiz edilecektir.