Türkiye'de vergi harcamalarının sosyo-ekonomik açıdan incelenmesi ve seçilmiş OECD ülkeleri ile karşılaştırılması

Literatürde vergi harcamaları sıklıkla kamu harcamaları ile kıyaslanmaktadır. Bu konuda önemli çalışmalar yapan Surrey'in, vergi harcamalarının kamu harcamalarına kıyasla daha etkin olması hâlinde vergi harcamalarının tercih edilmesi gerektiği yönünde görüşleri mevcuttur. Vergi harcamalarının kamu bütçesi üzerindeki etkisinin kamu harcamalarından farksız olduğunu ifade etmek mümkündür. Dolayısıyla etkin olmayan istisna, muafiyet, indirim, vergi ertelemesi, terkin, hızlandırılmış amortisman, vergi kredisi, indirimli vergi oranı, vergi tatili, mahsup ve iade işlemleri, uzlaşma, cezada indirim müessesesi vb. uygulamaların yürürlükte kalması veya vergi aflarına sıklıkla başvurulması kamu kaynaklarının verimsiz alanlarda kullanımına sebebiyet verebilmektedir. Kaynakların vergi harcamaları aracılığıyla özel sektör tarafından kullanımı veya kamu harcamaları yoluyla kamu kesimi tarafından değerlendirilmesi hususunda seçim yapılırken objektif kararlar almak önemlidir. Bu bağlamda ekonomik ve sosyal gerekçelerle oluşturulduğu iddia edilen vergi harcaması niteliğindeki uygulamaların rant kollama ve oy maksimizasyonu faaliyetleri kapsamında ağırlıklı olarak siyasi amaçlara hizmet eder niteliğe dönüşmemesi elzemdir. Diğer yandan Surrey'in görüşüne karşılık, saf kamusal malların bulunması ve bazı saf olmayan kamusal malların da daha geniş kitlelere ulaştırılmasının gerekli olması sebebiyle kamu harcamalarından tümüyle vazgeçmek mümkün gözükmemektedir. Günümüzde otuz sekiz OECD ülkesinden otuz üçünde vergi harcamaları raporu yayınlanmaktadır. Avrupa Birliği (AB) ve G20 ülkeleri de dikkate alındığında vergi harcamaları raporu yayınlayan ülkelerin sayısı artmaktadır. Diğer yandan rapor yayınlama periyodu, yayınlanan raporların niteliği, verilerin karşılaştırılabilir olup olmadığı, metodolojinin açıklanmaması vb. hususlarda bazı olumsuzluklara rastlanabilmektedir. Ayrıca vergi harcamalarının analizinde en önemli sorunlardan biri fayda hesaplamalarının yapılmayıp sadece kamu bütçesine yönelik maliyetlere yer verilmesidir. Araştırmanın kapsamını genişletmemek ve konu bütünlüğüne zarar vermemek için belirli kriterler esas alınmak suretiyle on bir OECD ülkesi seçilmiştir. Bu çalışmada, vergi harcamalarının raporlanması hususunda iyi uygulama özelliği sayılabilecek; kullanılan metodolojinin belirtilmesi, periyodik yayın, raporların bütçe süreci ile sıkı bir şekilde ilişkilendirilmesi, gelişmiş ve gelişmekte olan ülke ayrımı ile beraber coğrafi, ekonomik veya siyasi yapı itibariyle birbirine benzeyen veya birbirinden farklılaşan ülkeler belirlenmiştir. Bu bağlamda çalışmada Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Kanada, Almanya, Fransa, İtalya, Macaristan, Letonya, Danimarka, İsveç, Norveç ve Avustralya'ya ait vergi harcamaları verilerine yer verilmektedir. Seçilmiş OECD ülkeleri ile kıyaslandığında Türkiye'de toplam vergi harcamalarının GSYH içerisindeki payı yüksek sayılmamaktadır. Örneğin 2019 yılında Türkiye'de söz konusu oran %4,14 iken İsveç'te %5,24, ABD'de %6,97, Norveç'te %7,07, Letonya'da %7,65, Avustralya'da %8 ve Kanada'da %16 oranında tahmin edilmektedir. Diğer yandan vergi harcamaları Fransa'da %4,12, İtalya'da %3,41, Danimarka'da %2,26, Macaristan'da %2,14 ve Almanya'da %1,69 oranında hesaplanmaktadır. Araştırmada dikkat çeken bir başka unsur, Türkiye'de toplam vergi harcamalarının GSYH içerisindeki payının 2006'da %1,08 oranında iken Küresel Finans Krizi'nin giderilmesi amacıyla uygulandığı ileri sürülebilen genişletici maliye politikası bağlamında 2009'da %1,46'ya yükselip 2014'te %1,16 oranında hesaplandıktan sonra Türkiye'de genel seçimlerin tekrarlandığı yıl olan 2015'te %3,39'a ulaşmasıdır. İlaveten 2015-2019 yılları arasında siyasi gündemi, ulusal güvenliği ve ekonomiyi ilgilendiren gelişmeler hükümetin vergi harcamalarına yönelimini artırmıştır. Bu bağlamda toplam vergi harcamalarının GSYH içerisindeki payı 2019'da %4,14'e yükselmiştir. 2021 yılında ise %3,87 seviyelerinde tahmin edilmektedir. Ancak vergi harcamaları tahminleri belirli bir gecikme süresi içerdiğinden dolayı çalışmada özellikle Covid-19 Küresel Salgını sebebiyle uygulanan vergi harcaması tutarlarına yer verilememiştir. Bu durum araştırmanın kısıtları arasında gösterilebilmektedir. Diğer yandan Türkiye'de yasal zorunluluk bulunmaksızın yayınlanan vergi harcamaları raporlarında vergi harcamaları; vergi matrahı, fonksiyonel ve sektörel hesaplama yöntemlerine göre tahmin edilmektedir. Ayrıca vergi harcamalarının mali etkisi hesaplanırken, seçilmiş OECD ülkelerinde olduğu gibi Türkiye'de de vazgeçilen gelir yöntemi kullanılmaktadır. Ancak Türkiye'de yayınlanan raporlarda, vergi harcamalarının hesaplanmasına yönelik metodoloji paylaşılmamaktadır. Bu çalışmada vergi harcamalarının sosyo-ekonomik etkileri üzerinde durulacaktır. Ayrıca bahsi geçen vergi harcamaları sebebiyle vazgeçilen gelir, hangi alanlarda değerlendirilmiş olsaydı daha yararlı olabilirdi sorusuna da yanıt aranmaya çalışılacaktır. Bu bağlamda Ek-1'de her yıl yayınlanabilecek ve nispeten özet biçiminde olan vergi harcamaları listesi ile Ek-2'de iki-üç yıllık periyotta yayınlanabilecek vergi harcamaları rapor önerisi sunulmaktadır. Anahtar Kelimeler: Vergi Harcamaları, Vergi Teşvikleri, Vergi Avantajı, Vergi Muafiyeti, Vergi İstisnası, Vergi İndirimi.