Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanmaktan ceza alan mahkûmların rehberlik ve farkındalık programlarıyla rehabilitasyonu

Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanmaktan ceza alan erkek bireylerin madde kullanımına yönelik farkındalık düzeylerini ve değişim motivasyonlarını inceleyerek ceza infaz kurumlarında uygulanan rehberlik ve farkındalık programlarının rehabilitasyon sürecine katkılarını çok boyutlu bir şekilde değerlendirmeyi amaçlayan bu çalışma, nicel araştırma yöntemlerinden betimsel ve ilişkisel tarama modelinde tasarlanmıştır. Veri toplama araçları olarak sosyodemografik form, Madde Kullanımına Yönelik Farkındalık Ölçeği (MKYF), DUDIT (Uyuşturucu Kullanım Bozuklukları Tanımlama Testi-Drug Use Disorders Identification Test) ve DUDIT-E (Uyuşturucu Kullanım Bozuklukları Tanımlama Testi-Genişletilmiş-Drug Use Disorders Identification Test-Extended) ölçekleri kullanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu uyuşturucu ve uyarıcı madde kullanmaktan ceza alan ve Sakarya'da bulunan Açık Ceza İnfaz Kurumlarında kalan 150 gönüllü katılımcı oluşturmaktadır. Araştırma bulguları, demografik bulgular; erkek hükümlülerin çoğunlukla 20-40 yaş (%86,7) aralığında yer aldığına, madde kullanımına erken yaşlarda başlandığına (15 yaş ve öncesi, %33) ve madde kullanımında akran etkisi (%82,4) ile aile çevresinin (%56) önemli rol oynadığına işaret etmektedir. Eğitim ve gelir düzeyinin madde kullanım farkındalığı veya bağımlılık düzeyi üzerinde istatistiksel olarak belirgin bir etkiye sahip olmadığı anlaşılmış; bunun yerine, çevrede madde kullanan yakının bulunması ve erken başlama yaşı gibi faktörlerin bağımlılık riskine daha güçlü etki ettiği görülmüştür. Katılımcıların önemli bir bölümünün (%82) madde kullanımının biyolojik, psikolojik ve sosyal zararları (biyopsikososyal etki, bireysel etkiler) konusunda yüksek düzeyde farkındalığa sahip olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, aynı katılımcılar arasında madde kullanımını normalleştirme ve masumlaştırma eğilimlerinin de gözlemlenmesi, madde kullanımına dair çelişkili tutumları ortaya koymaktadır. Bağımlılık bilinci boyutundaki puanların görece yüksek bulunması, yasa dışı veya yasal maddelerin (sigara, alkol) bağımlılık yapıcı niteliğinin katılımcılarca tanındığını yansıtmaktadır. DUDIT sonuçları, örneklemde düzenli veya sık kullanım ve çoklu madde (polimadde) kullanımı örüntülerinin varlığını göstermiş; kontrol kaybı, ihmal davranışları, suçluluk duygusu gibi unsurların ceza infaz kurumunda da yaygın olduğunu ortaya koymuştur. DUDIT-E verileri ise katılımcıların bir yandan olumlu algıları (gevşeme, stres azaltma, mutluluk) öne çıkarırken, öte yandan olumsuz sonuçlar (aile ilişkilerinde bozulma, ekonomik kayıplar, sağlık sorunları) konusunda da yüksek farkındalığa sahip olduğunu göstermiştir. Değişim motivasyonunun görece yüksek olduğu saptanmış; ancak değişimin zorluğu ve nüks (relaps) riski hakkında kimi katılımcıların yeterince gerçekçi bir algıya sahip olmadığı gözlenmiştir. Sonuçlar, ceza infaz kurumlarında uygulanan rehberlik ve farkındalık programlarının, madde kullanımına dair bilişsel ve duygusal boyutların tanınmasında önemli bir katkı sunduğunu; ancak bireysel farkındalığın tek başına davranış değişikliği sağlamada yeterli olmadığını göstermektedir. Bu bulgular, psiko-eğitim, motivasyonel görüşme, akran danışmanlığı ve aile katılımı gibi çok yönlü müdahalelerin, ceza infaz kurumlarında etkin rehabilitasyon ve topluma yeniden kazandırma süreçlerini güçlendirebileceği düşünülmektedir. Araştırma, erken müdahale ve sosyal çevre odaklı politikaların desteklenmesi gerektiğini vurgulayarak, karar vericilere ve sosyal hizmet uygulayıcılarına bütüncül, sürdürülebilir stratejiler geliştirmeleri için yol gösterici nitelikte veriler sunmaktadır.