Xvı. ve xvıı. yüzyıl Osmanlı ekonomisinin finansmanında vakıfların rolü

XVI. ve XVII. yüzyıllarda Osmanlı ekonomisinin finansmanında vakıfların rolü nedir sorusuna, vakıf kurumu üzerine bugüne dek yayımlanan eserlerin incelenmesi suretiyle cevap aradıgımız bu çalısmada, öncelikle aynı dönemde Osmanlı ve Dünya ekonomisinin durumuna kısaca deginilmis, vakıf kurumunun tanımı, çesitleri, mensei ve tarihi gelisimi ortaya konulmustur. Vakfın unsurlarında aranan sartlar kapsamlı bir sekilde tartısıldıktan sonra Osmanlı Devleti'nde ekonomi vakıf iliskisi üzerinde durulmustur. En basta sorulan soruya, esas olarak cevap aranılan ana bölümde, dogrudan hizmet veren vakıflar ile para vakıfları ayrı ayrı incelenerek daha saglıklı bir cevap bulunmaya çalısılmıstır. Tartısmalı bir kurum olması, finansman meselesine daha etkili bir çözüm sunması ve bu yönüyle Osmanlı ekonomisinde büyük bir boslugu doldurması açısından para vakıflarının incelenmesine ayrı bir önem verilmistir. Son bölümde ise genel bir degerlendirme yapılmıstır. Tüm bunların neticesinde, XVI. yüzyılda kurulan para vakıflarının, girisimciyi finanse etmektense tüketicinin ihtiyaçlarını karsılayan ve bu haliyle günümüz mikro kredi kuruluslarına benzeyen bir yapıda oldugu kanısına varılmıstır. Ayrıca para vakıflarına yapılan itirazların vakıf basına tahsis edilen meblagın artmasından veya insanların akar vakıf kurmaktan vazgeçip para vakıflarına yönelmesinden degil, bu vakıfların sayı olarak artıs göstermesinden ve Osmanlı ekonomisinin alısık olmadıgı yepyeni bir sektör yaratmasından kaynaklandıgı ortaya konulmustur. Öte yandan toplumun, dogrudan kurulan para vakıflarına olan bakıs açısı ile bir akara tabi olarak kurulan para vakıflarına olan bakıs açısının birbirinden farklı oldugu, para vakıflarının bir kere bile olsa yasaklanmasının yarattıgı etkinin sanılandan uzun sürdügü tespit edilmistir. Bunlardan baska, XVII. yüzyılda kurulan para vakıflarının ise piyasayı daha çok kredilendirdigi, daha büyük projelere destek verdigi, elde ettigi faiz gelirinin bir bölümünü veya büyük bir kısmını, hayır yapmak yerine özsermayesine ekleyerek daha ticari düsündügü, sınırlı da olsa büyüme yoluna gittigi, kurumsallasmaya basladıgı ve sonuçta hem zamanın Avrupa bankalarına bir adım daha yaklastıgı hem de günümüz Türkiye'sindeki finans sisteminin ilk temellerini attıgı iddia edilmistir. Bundan önce yapılan çalısmalarda dikkate alınmayan, para vakıflarının mevduat toplama yetkisinin olmama özelligine bu çalısmada yer verilerek bu özelligin ekonomiye olan olumlu ve olumsuz etkileri de tartısmaya açılmıstır. Ayrıca hem akar hem de para vakıflarının sahip oldugu bütçeler ve elde ettikleri karlar ilk defa yine bu çalısmada YTL cinsinden ifade edilmistir. En nihayetinde Osmanlı toplumunda var olan dayanısma geleneginin, güçlü bir devletin kendi içinde sürdürdügü iyilik hareketinden çok, hakim bir devlet olabilmek için açıga çıkartılan toplumsal genisleme ruhu oldugu düsüncesi vurgulanmıstır