States of emergency: The role of necessity and force majeure in investor-state

Günümüzde ekonomik çöküşler, pandemiler, çevresel felaketler, siyasi istikrarsızlıklar ve silahlı çatışmalar gibi karmaşık krizlerin artmasıyla birlikte, devletlerin kamu menfaatlerini koruma amacıyla yatırımcı haklarına müdahale etmesi kaçınılmaz hale gelmiştir. Bu tür devlet müdahalelerinin uluslararası hukuk nezdinde ne ölçüde hukuka uygun sayılabileceği sorusu, "zorunluluk" ve "mücbir sebep" olmak üzere iki temel savunmanın sınırlarının daha yakından incelenmesini gerektirmektedir. Bu yüksek lisans tezi, devletlerin uluslararası yatırım hukuku çerçevesinde olağanüstü hallerde başvurabileceği bu iki temel hukuki savunmanın, özellikle yatırımcı-devlet uyuşmazlıklarının çözümünde nasıl bir rol oynadığını kapsamlı biçimde incelemektedir. Bu bağlamda çalışma, devletlerin ani krizlere verdikleri tepkilerin küreselleşmiş ekonomik düzende yatırımcı haklarına ne ölçüde meşru biçimde müdahale edebileceğini ve bu müdahalelerin uluslararası hukuk çerçevesinde nasıl gerekçelendirilebileceğini araştırmaktadır. Tezin temel amacı, özellikle uluslararası yatırım hukuku bağlamında zorunluluk ve mücbir sebep savunmalarının hukuki niteliğini ve işlevini değerlendirmektir. Bu savunmaların dayandığı hukuki kaynakları, özellikle uluslararası teamül hukuku ve genel hukuk ilkeleri, tespit etmekte ve hangi sıkı koşullar altında ileri sürülebileceğini irdelemektedir. Ayrıca, bu savunmaların hakem heyetlerince nasıl yorumlandığı, yatırım anlaşmalarındaki istisna hükümleriyle nasıl etkileşime girdiği ve uygulamada ne tür zorluklar ve belirsizlikler doğurduğu tartışılmaktadır. Tez, yalnızca kuramsal bir değerlendirme sunmakla kalmayıp, bu savunmaların olağanüstü durumlarla karşı karşıya kalan ev sahibi devletler ve yabancı yatırımcılar için pratik etkilerini de analiz etmektedir. Tezin ilk bölümü, zorunluluk ve mücbir sebep savunmalarının genel uluslararası hukuk içerisindeki yerini ortaya koyan hukuki çerçeveyi sunmaktadır. Uluslararası Hukuk Komisyonu'nun (ILC) Devletlerin Uluslararası Hukuka Aykırı Fiillerinden Doğan Sorumluluğu Hakkındaki Maddeleri temel alınarak, bu savunmaların nasıl tanımlandığı ve hangi şartlar altında hukuka aykırılığı ortadan kaldırabileceği incelenmektedir. Bu bölümde ayrıca, yatırım anlaşmalarında yer alan istisna ve olağanüstü hal hükümlerinin rolü ile yatırım sözleşmelerindeki mücbir sebep ve aşırı ifa güçlüğü (hardship) hükümleri ele alınmakta, kamu ve özel hukuk sınırlarının nasıl kesiştiği açıklanmaktadır. Tezin ikinci bölümü, zorunluluk savunmasını yatırımcı-devlet uyuşmazlıklarında detaylı biçimde analiz etmektedir. Bu kapsamda, ILC'nin 25. Maddesi çerçevesinde savunmanın hukuki gereklilikleri, "tek çıkar yol" testi, "esas menfaat" kavramı, "katkı yasağı" gibi unsurlar, ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Arjantin'in ekonomik krizi, Libya'daki iç çatışmalar ve Mısır'daki altyapı problemleri gibi somut uyuşmazlıklar bu bağlamda incelenmekte; hakem heyetlerinin bu vakalara nasıl yaklaştığı değerlendirilmekte ve özellikle orantılılık, katkı derecesi ve anlaşmalardaki istisnalarla etkileşim konularındaki güncel tartışmalar analiz edilmektedir. Üçüncü bölüm, mücbir sebep savunmasına odaklanmakta ve bu savunmanın uluslararası teamül hukukundaki tanımı ile ILC'nin 23. Maddesi çerçevesindeki gereklerini ortaya koymaktadır. Mücbir sebebin antlaşma temelli iddialarda, sözleşmeye dayalı uyuşmazlıklarda ve karma davalarda nasıl uygulandığı ve hakem heyetlerince nasıl değerlendirildiği açıklanmaktadır. Tez, mücbir sebep savunmasının yatırım tahkimi kararlarında oldukça nadiren kabul edildiğini vurgulamakta ve bu sınırlı başarıyı açıklayan hukuki ve pratik engelleri ortaya koymaktadır. Dördüncü bölüm, ticari tahkimle karşılaştırmalı bir analiz sunmakta; ticari sözleşmelerde mücbir sebep ve aşırı ifa güçlüğü hükümlerinin nasıl yorumlandığını ve uygulandığını incelemektedir. Yatırım tahkimindeki katı yorumlar ile ticari tahkimdeki daha esnek ve çözüm odaklı yaklaşımlar arasındaki farklar ortaya konmakta ve gelecekteki reformlara ışık tutabilecek ortak noktalar ve ayrımlar analiz edilmektedir. Beşinci bölüm, savunmaların farklı türde krizlerdeki uygulamasına dair tematik bir analiz sunmaktadır. COVID-19 pandemisi, ekonomik ve finansal krizler, çevresel ve iklimsel felaketler, savaş ve yaptırımlar ile Küresel Kuzey-Güney eşitsizlikleri gibi başlıklar altında somut örnekler üzerinden hakem heyetlerinin yaklaşımı değerlendirilmektedir. Bu bölüm, gelişen içtihatların sonuçlarını tartışmakta ve farklı bağlamlarda savunmaların nasıl işlediğini göstermektedir. Altıncı ve son analiz bölümü, reform önerileri ve değerlendirmeler sunmakta; yatırım anlaşmalarının daha açık biçimde kaleme alınması, hakem heyetlerinin kararlarında tutarlılık sağlanması, devletlerin düzenleyici alanlarının korunması ve yatırım hukukundaki yapısal eşitsizliklerin giderilmesi gibi meseleleri ele almaktadır. Ayrıca, kriz dönemlerinde daha dengeli, öngörülebilir ve adil bir yatırım koruma sisteminin nasıl inşa edilebileceğine dair öneriler sunmaktadır.