28
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
Yanık görüntülerinin çok değişkenli istatistiksel yöntemler ve derin öğrenme yaklaşımları ile analizi
Yanık uzmanlarının nadiren bulunduğu özellikle kırsal kesim acil servislerinde, yanık yarasının fotoğraflarının çekilmesi ve görüntülerin yanık uzmanları tarafından incelenebileceği tam teşekküllü bir sağlık merkezine gönderilmesi ile hastaya yapılacak ilk müdahaleye karar verilebilmektedir. Sunulan tezin amacı, yanık hastalarına ilişkin 105 adet dijital (2D) görüntüdeki sağlıklı ve yanık deriye ilişkin bölgelerin tespit edilebilmesidir. Tezde bu amaç doğrultusunda, iki tip yaklaşım önerilmiştir. Segmentasyon ve sınıflandırma olmak üzere iki aşamadan oluşan ilk yaklaşımda, literatürde yaygın olarak kullanılan 4 segmentasyon ve 10 sınıflandırma yönteminin performansı, değişen renk uzaylarına (CIE L*a*b*, HSV, YCbCr) ve sınıflandırıcı eğitiminde kullanılan öznitelik matrislerine (gri seviye histogram istatistikleri, Haralick öznitelikleri, ortalama parlaklık değerleri) göre değerlendirilmiştir. En iyi sınıflandırma performansı, CIE L*a*b* renk uzayının a* ve b* renk kanallarının FCM'de girdi verisi olarak kullanıldığı ve segmente edilmiş görüntüdeki her bir bölgenin ileriye doğru seçim sonrasında elde edilen 9 adet Haralick özniteliği kullanılarak eğitilmiş yapay sinir ağı modeli ile sınıflandırıldığı durumda elde edilmiştir. 5-katmanlı çapraz doğrulamada hesaplanan ortalama F-skoru %74.28 olarak bulunmuştur. Sunulan tezde kullanılan ikinci yaklaşımda, U-Net ve SegNet mimarileri, iki çeşit eğitim seti kullanılarak eğitilmiş ve 64x64 piksel boyutundaki bloklar ile eğitilen SegNet modeli 5-katmanlı çapraz doğrulama ortamında %80.5'lik bir ortalama F-skoru elde etmiştir.
Chat-bot kullanarak kural tabanlı hastalık tanısı tahmini
Teknolojinin hızla ilerlemesi günümüzde Yapay Zekânın gelişimine katkıda bulunmuştur. Bu gelişimle birlikte Yapay Zekânın kendini gösterdiği sektör sayısı artmıştır. Sağlık sektörü de bu sektörlerden biridir. Bilgi ve iletişim teknolojilerini kullanarak, kişinin sağlık hizmeti sağlayıcılarla aynı ortamda bulunmadan uzaktan muayene olmasına olanak sağlayan E-Sağlığın, hizmetlere uzaktan erişim sağlarken kullandığı birçok teknoloji vardır. Chatbot uygulamaları da bu teknolojilerden biridir. Yazılı ya da sözlü insan konuşmasını taklit eden chatbotlar, sağlık sektöründe, teşhis ve tedavi, önleyici tedbir, kullanılan ilaçlar hakkında bilgi, tedavi hatırlatıcı, hastalık süreci hakkında bilgi ve destek gibi bir çok alanda hizmet vermektedirler. Bu uygulamalar daha kısa sürede daha kaliteli hizmet almaya, bilgiye daha kolay ulaşmaya yardımcı olmanın yanında doktor-hasta ilişkisini de güçlendirmektedir. Bu çalışmada "semptom-tanı" sağlık verilerine dayanarak kural çıkarımı yapılmıştır. Çıkarılan kurallar çerçevesinde geliştirilen chatbot hastalık teşhisi konusunda eğitilmiştir.
Yanık yara görüntülerinin kümelenmesinde bulanık kümeleme yaklaşımlarının başarımlarının değerlendirilmesi
Dünya Sağlık Örgütü yanık yaralarının neden olduğu yıllık ölüm sayısının 265.000 olduğunu bildirmiştir. Bu rakam yanık yaralarının teşhisine yardımcı programlar geliştirmenin ne denli önemli olduğunu gözler önüne sermektedir. Başarılı bir yanık tedavisi için, yanık yüzey alanı gibi bazı hayati parametrelerin doğru belirlenmiş olması gerekmektedir. Bu tez kapsamında, yanık yara görüntülerinden yanık ve normal cilt bölgelerinin ayrımını yaparak yanık yüzdesini hesaplamayı amaçlayan sistemin ilk adımını sağlamak üzere optimum bulanık kümeleme yaklaşımının tanımlanması için bir yöntem önerilmiştir. Karadeniz Teknik Üniversitesi Tıp Fakültesi Farabi Hastanesi Yanık Ünitesi'nden 120 dijital görüntü (2D) toplanmıştır. Veri seti, 100 tanesi eğitim, 20 tanesi test görüntüsü olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Tezde önerilen sistem, Öklid, Mahalanobis, Manhattan, Minkowski, Chebishev, Jaccard ve Kosinüs olmak üzere 7 farklı uzaklık ölçeği ile RGB, HSV ve LAB olmak üzere 3 farklı renk uzayı arasında yanık görüntüleri üzerinde en başarılı bulanık kümeleme yaklaşımını tespit etmeyi amaçlamaktadır. Sistem, bulanık kümeleme geçerlilik indekslerini kullanarak eğitim setindeki görüntüler için en uygun küme sayısını bulmak üzere kapsamlı bir dizi deney gerçekleştirmektedir. Bunlara ek olarak görüntülerdeki gürültülerin olumsuz etkisini de ortadan kaldırabilmek için en iyi bulanıklaştırma filtresi de tespit edilmeye çalışılmaktadır. Deneysel sonuçlar önerilen sistemin yanık görüntülerini başarılı bir şekilde kümelediğini göstermektedir.
Toplu taşıma sistemleri için doğrusal optimizasyon yaklaşımları
Günümüzde sürekli artan nüfus kentiçi ulaşım için önemli bir sorundur. Bu sorunlar için en iyi çözüm seçeneği toplu taşımacılık sistemleridir. Genel olarak ulaşım sektöründe bir işletmenin amacı, zaman ve maliyet değerlerini en aza indirerek işletmenin karını en yüksek seviyede tutmaktır aynı zamanda halkın taleplerini karşılayacak şekilde uygun çözümlere de sahip olmaktır. Bu tez kapsamında, Trabzon ilindeki kent içi otobüs taşımacılığındaki sefer sayıları, Covid-19 döneminde yolcular için daha iyi ve daha güvenli bir hizmetin olması amacıyla iyileştirilmesi için modeller önerilmiştir. Bu çalışma kapsamında Trabzon ilinde Beşirli durağından seferlerine başlayan dört otobüs hattı incelenmiştir. Hatlara ait yolcu sayıları, sefer süreleri, toplam araç sayısı ve araçların kapasiteleri kullanılarak Doğrusal Hedef Programlama yöntemi ile modeller oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar mevcut durum ile kıyaslanarak değerlendirilmiştir. Tez kapsamında, Covid-19'un yaygın olduğu bir dönem olan Mart 2021-Nisan 2021 tarihlerindeki veriler kullanılmıştır. Sabah (07:00-09:00) saatlerinde her bir otobüs hattının geçtiği her bir duraktan inen ve binen yolcu sayılarının belirlenmesi için bir aylık sayım yapılmış, elde edilen veriler ile taşınan günlük ortalama yolcu sayıları hesaplanarak sistem kısıtları elde edilerek model oluşturulmuştur. Modellerin analizi sonucu mevcut sefer sayılarında ciddi oranda azalmalar olmuştur. Bu durum Covid-19 döneminde sağlık açısından oldukça önemli olmasının yanında gereksiz maliyet ve zaman kaybını da önleyecektir.
İkili lojistik regresyonda robust yöntemler
Bağımlı değişkenin kesikli olması durumunda uygulanan regresyon analizi yöntemine lojistik regresyon analizi denir. Lojistik regresyon analizinin amaçlarından biri sınıflandırma, diğeri ise en az değişkeni kullanarak en iyi uyuma sahip olacak şekilde bağımlı ve bağımsız değişkenler arasındaki ilişkiyi tanımlayabilen ve genel olarak kabul edilebilen bir model kurmaktır. Doğrusal regresyon analizinde olduğu gibi lojistik regresyon analizinde de çoklu iç ilişki ve aykırı değer problemleriyle karşılaşılabilmektedir. Bağımsız değişkenler arasında çoklu iç ilişkinin var olması durumunda elde edilen regresyon katsayıları gerçek değerlerini yansıtmayacaktır. Veri kümesinde aykırı değerler olması durumunda ise bu değerlerin belirlenmesi ve parametre tahminleri üzerinde etkilerinin incelenmesi gerekmektedir. Bu problemlerin çözümleri için literatürde ayrı ayrı tahmin ediciler önerilmiştir. Bu tez çalışmasında veri kümesinde hem çoklu iç ilişki hem de aykırı değer problemlerinin olması durumunda bu iki problemin birlikte çözümü için robust yanlı bir tahmin edici önerilmiştir. Önerilen bu tahmin edici literatürde mevcut olan diğer tahmin edicilerle hata kareler ortalaması (MSE) kriterine göre karşılaştırılmıştır. Gerçek veri uygulaması ile simülasyon çalışması desteklenmiştir. Ayrıca veri setinde bulunan aykırı değerler için literatürde mevcut olan yöntemler yardımıyla robust teşhis yöntemleri ve bu yöntemler için robust eşik değerler önerilmiştir.
Çok odaklı yaklaşımla esnek rastgele sayılar üretilmesi
Rastgele sayı üretimi istatistik ve veri biliminin en temel konularından birisidir. Rastgele sayılar istatistiksel simülasyonlar, makine öğrenmesi, eğitim, savunma sanayisi, bilgisayar oyunları gibi birçok alanda yaygın bir biçimde kullanılmaktadır. Bu çalışmada rastgele sayı üreteçlerini kullanarak değişken uyuşmazlığa sahip esnek rastgele sayı üretilmesinin algoritması geliştirilmiştir. Önerilen esnek rastgele sayıların formülasyonu ve momentlerinin formülasyonları hesaplanmıştır. Birçok uygulamada kullanılan yarı rastgele sayılar ile sözde rastgele sayılar arasında köprü oluşturacak bir yaklaşım olan esnek rastgele sayı üreteci geliştirilmiştir. Esnek rastgele sayıların geliştirilmesinde kullanılan esneklik parametresi [0,1] arasında bir değer alabilmektedir. Esneklik parametresinin 0 olması durumunda beklenen yarı rastgele sayılar, sıfıra yakın olması durumunda yarı rastgele sayılar, 1 olması durumunda ise sözde rastgele sayılar üretilmektedir. Beş farklı dağılımdan farklı örneklem boyutlarında üretilen esnek rastgele sayıların esneklik parametresi artıkça uyuşmazlık ölçüsünün düzgün bir şekilde arttığı yapılan simülasyonlarda gözlenmiştir. Simülasyonlarda üretilen tüm esnek rastgele sayılar üç farklı uyum iyiliğine testine tabii tutulmuştur. Esneklik parametresi azaldıkça hipotezin reddedilme yüzdesinin düştüğü ve hipotezin I. tip hatası azalır.
Yoğun bakım hastalarının fizyoterapi ve rehabilitasyon uygulamaları için yapay zekâ tabanlı bir karar destek sistemi
Günümüzde yapay zekâ sağlık hizmetleri de dahil olmak üzere birçok alanda kullanılmaktadır. Sağlık hizmetleri alanında yapay zekâ kullanımı ile hastalar için en kısa sürede ve doğru teşhislerin koyularak tedavinin başlaması ve doğru tedavilerin yapılmasıyla sürecin en etkin şekilde ilerlemesi hedeflenmektedir. Yoğun bakım ünitelerinde çalışmakta olan sağlık personellerinin önemli bir bölümünü fizyoterapistler oluşturmaktadır. Bu çalışmada, yoğun bakım ünitelerinde yatmakta olan hastalara ait veriler kullanılarak fizyoterapistlerin daha etkin ve hızlı tedavi yöntemini seçmelerini sağlamak amacıyla hastalardan alınan verilerle yapılan analizler sonucunda bir karar destek sistemi oluşturulmuştur. KTÜ Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Yoğun Bakım Ünitesi'nde yatmakta olan 56 hastaya ait veriler kullanılmıştır. Yapılan çalışmalar sonucunda yüzde 85-95 düzeyinde performans elde edilmiştir. Geliştirilen bu sistemin sağlık alanında yapay zekâ uygulamalarına bir yenilik getirerek fizyoterapi ve rehabilitasyon alanında çalışan sağlık personellerine kolaylık getirmesi sağlanacaktır. Ayrıca bu sistemin geliştirilmesiyle birlikte diğer sağlık çalışanlarına da yardımcı olacağı düşünülmektedir.
Sağlık alanında gradyan temelli makine öğrenmesi yöntemleri ile triaj belirleme
Bu tez çalışmasında, makine öğrenimi algoritmalarının hastanın şikayetine göre ilgili branş hekimine yönlendirme süreçlerinde karar destek sistemlerine entegrasyonu incelenmiş ve hasta verilerini kullanarak hastaların hastane girişinde doğru bölüme yönlendirilmesini sağlayacak bir model geliştirilmiştir. Çalışmada, Özel Türkiye Hastanesi'nden elde edilen yaklaşık bir milyon anonimleştirilmiş hasta kaydı analiz edilmiştir. Araştırma kapsamında Naive Bayes, Destek Vektör Makineleri, Yapay Sinir Ağları, Rastgele Orman, AdaBoost, Gradient Boosting, CatBoost, LightGBM ve XGBoost gibi çeşitli makine öğrenimi algoritmaları kullanılmış ve bu algoritmaların performansları karşılaştırılmıştır. Elde edilen sonuçlar, XGBoost algoritmasının %97 doğruluk oranı ile en yüksek performansı gösterdiğini ortaya koymuştur. Bu bulgu, XGBoost algoritması ile elde edilen modelin sağlık hizmetlerinde hastanın doğru bölüme karar vermesi hususunda oldukça etkili bir karar destek modeli olabileceğini göstermektedir. Veri işleme sürecinde, hasta şikayetleri gibi metin verileri TF-IDF yöntemleriyle sayısal forma dönüştürülmüş. Modelin başarısı, doğruluk metriği ile değerlendirilmiş ve sınıf bazında performans karışıklık matrisi kullanılarak incelenmiştir. Çalışmanın sonuçları, triaj süreçlerinin otomatikleştirilmesi ve sağlık profesyonellerine destek sağlanması açısından önemli bir potansiyel ortaya koyduğu görülmüştür. Bu çalışma, yapay zekâ ve makine öğrenimi teknolojilerinin sağlık hizmetlerinde karar destek sistemleri olarak nasıl kullanılabileceğini göstermekte ve bu alandaki literatüre katkı sağlamayı amaçlamaktadır.
Bankacılık bakış açısıyla yapay zeka destekli haber analiz sistemi
Banka ve finans sektörleri, sürekli artan veri akışını yönetebilmek için yenilikçi çözümlere ihtiyaç duymaktadır. Bu doğrultuda geliştirilen sistem, ulusal ve yerel haber kaynaklarını düzenli olarak tarayarak firma istihbaratını otomatikleştirmektedir. Sistem, firmalarla ilgili haberleri tespit edip analiz ederek, metinlerde yer alan firmalara skor ataması yapmaktadır. Böylece, haber içeriğinin hangi firmaya ait olduğu firma ağırlık skoruna göre belirlenmektedir. Sistemin duygu analizi modelinde %86'lık bir başarı oranı elde edilmektedir. Bu model, haber içeriklerini pozitif, negatif ve nötr olarak sınıflandırmaktadır. Sistem analiz sonuçları incelendiğinde yerel ve ulusal haber kaynaklarının bankacılık açısından farklı kelimelere ağırlık verdiği tespit edilmiştir. Önerilen sistem, bankacılık perspektifinde önemli olan pozitif ve negatif kelimelere ve duygu analizi modeline dayalı olarak firmaların piyasadaki algısını ve kamuoyundaki duruşunu belirlemektedir. Bu sayede bankalar ve finans kuruluşları, risk yönetimi süreçlerine katkı sağlayacak stratejik bir firma istihbarat kaynağına sahip olmaktadır. Modüler yapıda tasarlanan sistem, gerçek zamanlı işlem kabiliyeti ile çalışmakta ve her modül bağımsız bir mikro servis olarak görev yapmaktadır. Bu özellikleri sayesinde, bankacılık sektörünün dinamik ihtiyaçlarına uyum sağlayarak, zamanında ve doğru firma istihbaratı sunarak ve karar alma süreçlerini desteklemektedir.
Çok değişkenli katlı lineer modeller altında parametre tahmini
İstatistikte, lineer modeller kavramı geniş bir yer tutar. Özellikle çok değişkenli lineer modellerde parametre tahminleri ve yorumları literatürde geniş bir uygulama alanı bulur. Bu konudaki çalışmalar, açıklayıcı bir değişken grubuyla tek bir bağımlı değişkeni açıklamaya odaklanır. Ancak, gerçek hayatta iki veya daha fazla bağımlı değişkeni aynı anda içeren problemlere de sıkça rastlanır. Bu tür durumlar, klasik çok değişkenli modellerin ötesine geçilerek daha genel yapılara ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir. Bu tezde, kısıtlı çok değişkenli katlı lineer modeller ile bu modellerin aşırı parametreli versiyonu ele alınmaktadır. Bu modeller altında tüm bilinmeyen parametre matrislerinin En İyi Lineer Yansız Ön Tahmin Edici (BLUP) ve En İyi Lineer Yansız Tahmin Edici (BLUE)' lerini hesaplamak için analitik formüllerinin elde edilmesi hedeflenmiştir. Ancak, bilinmeyen parametre matrisi üzerindeki kısıtlar, ele alınan modeller altında bu işlemi zorlaştırmaktadır. Çalışmada, bu zorluğun üstesinden gelmek amacıyla, yeniden parametrelendirme yöntemi kullanılarak kısıtlar ortadan kaldırılmıştır. Böylece elde edilen yeni modeller için kuadratik matris optimizasyon teknikleri ile tüm bilinmeyen parametre matrislerinin BLUP/BLUE' ları için analitik formüllerin türetilmesi sağlanmıştır. Sonuç olarak BLUP/BLUE' lara yeni ve değerli özellik kazandırılmıştır.
Hava yolları uçuş ekibi ihtiyacının makine öğrenmesi ve zaman serisi modelleri ile tahmini
Covid-19 pandemisinden en çok etkilenen sektörlerin başında havayolu taşımacılığı gelmesine rağmen dünya ekonomisi açısından vazgeçilmez bir konumda bulunmaktadır. Son dönemlerde salgın hastalıklar ve terör olayları nedeniyle zaman zaman ekonomik krizler yaşanmıştır. Pandeminin etkisiyle dünyada çoğu havayolu şirketi küçülmeye gitmesine rağmen uzun vadede büyümesini sürdürmektedir. Pek çok havayolu şirketi için mevcut sefer sayıları ile pandemi öncesi sefer sayıları birbirine benzerlik göstermektedir. Pandeminin hayatımıza girmesiyle birlikte yolcu taşımacılığının yanı sıra havacılıkta kargo taşımacılığı da büyük önem kazanmıştır. Kargo seferlerine artan talep neticesinde uçak sefer sayılarında ki artış açıkça gözükmektedir. Tüm havayolu şirketleri için artan talepler karşısında uçucu ekip ihtiyacı temel sorun olmuştur. Havayolu şirketleri bu sorunu çözmek için çeşitli çalışmalar yürütmektir. Yapılan çalışma ile hava yolları için gelecek yıllarda oluşacak ekip ihtiyacı sayısını en etkin şekilde tahminlemesi hedeflenmektedir. Bu projenin amacı, aşağıdaki çıktıları doğru bir şekilde gerçekleştirmek için makine öğrenmesi yardımıyla bir karar destek sistemi kurarak milli bayrak taşıyıcı havayolu şirketi olan Türk Hava Yolları'nın gelecek yıllar için ekip ihtiyacını tespit etmektir. Ekip ihtiyacı sayısının tahmin edilmesi ile birlikte, gelecek yıllarda üretim saati, uçak sayısı ve destinasyon vb. değişkenler arttığında, uçuş operasyonlarının tam zamanlı ve eksiksiz olarak gerçekleştirilebilecek, yılın herhangi bir zamanında gelecek olan kargo, charter vb. ek gelir olan seferlerin sorunsuz bir şekilde icra edilebilecek, geçmişe dayalı olarak oluşturulan nöbetçi ekip sayılarının kullanım oranları incelenerek geleceğe yönelik daha optimal sayıda nöbet tahminleyerek hem gereksiz yere açılan nöbet maliyetinden tasarruf etmek hem de mevcut bulunan ekiplerin daha optimal kullanımını sağlanacaktır. Projede birbirini takip eden üç temel adımdan oluşacaktır. Bunlardan ilki Ekip Planlama Başkanlığı sistemlerinden veri elde etmektir. Şu an kullanılan planlama sistemi geçmişe dönük verileri raporlar halinde planlamacıya sunabilmektedir. Veri elde etmek herhangi bir paket programa ya da kütüphaneye ihtiyaç bulunmamaktadır. Diğer bir adım ise, veri analizidir. Bu adımda elde edilen veri üzerinde Python yazılım dili kullanılarak veri madenciliği işlemleri yapılacaktır. Bu işlemlerin sonucunda analize hazır hale gelecek olan veri üzerinde farklı makine öğrenmesi algoritmaları uygulanacaktır. Uygulanan algoritmalar sonucu elde edilen sonuçlardan en optimal sonucu veren algoritma seçilecektir. Projenin son adımı ise kullanıcılar için arayüz oluşturmak olacaktır. Proje tamamlandıktan sonra elde edilecek yazılım planlamacıların kullanımına sunulacaktır. İlgili kişiler yapacakları çalışmalar ile gelecek yıllar için gerekli ekip sayısını tahmin edecek ve bu hedef doğrultusunda yeni ekipler istihdam edilecek, mevcut ekiplere ihtiyaçlar dahilinde eğitimler planlanarak terfi edilmesi ve gerekli görülen ihtiyacın giderilmesi sağlanacaktır. Tezde yer alan veri seti ve analiz çıktıları, Türk Hava Yolları gizlilik politikaları ve etik prensipleri gereği değiştirilmiş, anonimleştirilmiş veya temsili şekilde sunulmuştur. Sunulan içerikler, tez çalışmasının bilimsel geçerliliğini etkilemeyecek şekilde hazırlanmıştır.
Sürü iha görüntülerinin birleştirilmesinde paralel optimizasyon algoritmalrı
Savunma sanayiinde ve sivil uygulamalarda İnsansız Hava Araçlarının (İHA) kullanımı, özellikle sürü İHA sistemlerinin gelişimi ile birlikte, görüntü mozaikleme ihtiyacını artırmıştır. Çalışmada, görüntülerin örtüşen bölgelerindeki benzerlik seviyesini ölçmek için Ortalama Kare Hata (MSE) ve Normalize Çapraz Korelasyon (NCC) amaç fonksiyonları olarak kullanılmıştır. Tezin ana katkısı, çoklu görüntülerin eşzamanlı birleştirilmesi problemine yöneliktir. Bu problem, her görüntü çifti için ayrı ve bağımsız bir arama uzayı gerektiren çoklu amaç (multi-objective) karakteristiği gösterir. Bu zorluğun üstesinden gelmek için, klasik algoritmaların çok sürülü versiyonları olan Çok Kovanlı Yapay Arı Koloni (MH-ABC) ve Çok Kavimli Yapay Çekirge Sürü (MT-ALSO) algoritmaları önerilmiş ve geliştirilmiştir. Önerilen çok sürülü algoritmalar, bir drone ile çekilmiş 9 adet gerçek ayçiçeği tarlası görüntüsünden oluşan karmaşık bir probleme uygulanmıştır. Elde edilen bulgular, MH-ABC ve MT-ALSO algoritmalarının, çoklu ve paralel arama uzaylarına sahip bu tür karmaşık görüntü birleştirme problemlerini çözmede uygulanabilir ve etkili olduğunu kanıtlamış, parçalı görüntüleri başarıyla bir araya getirerek bütünleşik bir mozaik oluşturmuştur.
Hastane bilgi yönetim sistemlerinde iş zekası uygulaması
Hastaneler, içerisinde birçok uzmanlık alanını barındıran karmaşık yapıda organizasyonlardır. Hastanelerde bu karmaşık organizasyon yapısı içerisindeki iş süreçleri Hastane Bilgi Yönetim Sistemi (HBYS) olarak adlandırılan otomasyon yazılımları ile yürütmektedirler. İçerisinde birden çok yazılım ve veritabanı bulundurabilen, çok modüllü ve bütünleşik bir yapıda çalışan bu sistemlerde, karar destek amaçlı doğru veriye, zamanında ulaşabilmek önemli bir problem teşkil etmektedir. Bu problemlerin aşılmasında iş zekası çözümleri önemli rol oynamaktadır. İş zekası çözümleri, kullanıldıkları her sektörde olduğu gibi sağlık sektöründe de önemini gün geçtikçe artırmaktadır. Gerçekleştirilen çalışmada, hastanelerde iş zekası kullanımının yönetim karar destek sistemlerine getireceği kazanımlar konusunda yol göstermesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda iş zekası mimarisi tüm bileşenleri ile incelenerek işletmelere sağladığı faydalar konusunda bilgiler verilmiştir. Örnek olarak geliştirilen uygulamada, hastanelerde üst yönetimin ihtiyaç duyacağı bilgilere uygun yapıda bir veri ambarı modellemesinin yapılması, analizlerin hazırlanması, sunum katmanının oluşturulması ve hazırlanan analiz ve raporların kumanda tablosu üzerinde sunumunun yapılması işlemleri gerçekleştirilmiştir.
Bilişimde ontoloji kavramı ve istatistik ontolojisi
Günümüzde web sayfaları, kullanıcılarına yapısal olmayan, dinamik, dağınık ve hızla büyüyen bir veri yığını sunmaktadır. Bu yığın verilerin ne anlama geldiği ve birbirleri ile olan ilişkileri bilinmemektedir. Günümüzdeki web sayfaları bireylerin okuması için tasarlanmıştır. İçeriğindeki bilgilerin birbirleri ile olan anlamsal ilişkileri belirtilmemiş, sadece insanların kolaylıkla okuyabileceği şekilde düzenlenmiştir. Bu nedenle web sayfalarının içeriğini sadece insanlar anlamlandırabilmektedir. Bilgisayar programlarının web sayfalarını okuyup işlemesi ve anlamlandırması mümkün değildir. Bunu sağlamak için yeni bir yaklaşım gerekmektedir. Bu konuya ilk olarak Tim Berners Lee değinmiş ve anlamsal web kavramını öne sürerek çözüm önerisinde bulunmuştur. Anlamsal webde bilgiler bilgisayarların da anlayabileceği şekilde tanımlanmakta ve birbirleri ile olan anlamsal ilişkileri düzenli bir yapıda verilmektedir. Ontolojiler, anlamsal webde bilginin anlamlı paylaşılabilmesi için kullanılmaktadırlar. Ontolojiler sayesinde sınıflandırmanın ötesinde kavramlar arasında anlamsal ve mantıksal bağlantılar kurabilmek mümkün olacaktır. Bu çalışmada, bilişimdeki ontoloji kavramının tanıtılması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda kısaca web'in gelişiminden ve anlamsal web kavramından bahsedilmiş, daha sonra ontoloji kavramı açıklanmış ve istatistik ontolojisi oluşturulmuştur. Oluşturulan istatistik ontolojisi, kullanıcıların doğru istatistiksel testi seçmesine yardımcı olan bir web uygulamasında kullanılmıştır.
Dernek ve yardım kuruluşları için web tabanlı bir gönüllü takip programı
Bu çalışmada Türk Kızılayı'nın kişisel ve kurumsal gönüllü verileri kullanılarak Visual Studio.NET 2008 C#, ASP.NET, AJAX ve Oracle veritabanı teknolojileri ile bir gönüllü takip programı geliştirilmiştir.Türk Kızılayı'nın Türkiye genelinde 652 şubesi ve bu şubelere bağlı milyonlarca gönüllüsü bulunmaktadır. Şube personeli, gönüllü takip programı vasıtasıyla gönüllü bilgilerini hem online hem de hızlı bir şekilde tek bir veritabanına giriş yapabilir. Ayrıca Şube personeli, gönüllüleri onaylayabilir, değerlendirebilir, iptal edebilir veya reddedebilir. Tüm gönüllü bilgileri veritabanında bulunacağından dolayı sağlıklı kayıtlara erişilebilir ve hızlı sorgulama işlemlerinden faydalanılabilir.Acil yardım durumlarında ve doğal afetlerde en önemli faktör yardıma muhtaç olan kişi veya kişilere zamanında ve gerekli ekipman ile ulaşmaktır. Çalışmanın amacı gönüllü takip yazılımı ile önemli bilgilere daha az zamanda ve etkin bir biçimde ulaşılmasıdır.ANAHTAR KELİMELER: Türk Kızılayı, gönüllü takibi, sorgulama, online, acil yardım, bilişim sistemleri, Visual Studio 2008, C#, ASP.NET, AJAX, OracleDanışman: Yrd. Doç. Dr. Güvenç ARSLAN, Başkent Üniversitesi, İstatistik ve Bilgisayar Bilimleri Bölümü.
Bilişim suçlarının sosyo-kültürel seviyelere göre algı analizi
Bu çalışmada, bilişim suçları algısının demografik faktörlere göre değişimi incelenmiştir. Farklı ülkelerin hukuk sistemlerine göre bilişim suçu sayılan fiilleri bireylerin ahlaki ve hukuksal düzlemde nasıl değerlendirdiklerini ölçmek çalışmanın temel amacıdır.Başkent Üniversitesi'nde eğitim veren altı fakültenin birer bölümündeki öğretim elemanı ve öğrencilere uygulanan anket araştırması, çalışmanın araştırma yöntemi olarak belirlenmiştir.Anketteki sorular; demografik bilgiler, teknoloji ilgisinin ölçülmesi, bir grup bilişim suçunun suç şiddeti açısından değerlendirilmesi ve bir grup fiilin ahlaki ve hukuksal açıdan değerlendirilmesi bölümlerinden oluşmaktadır.Anket sonuçları, demografik faktörler, eğitim alanı ve akademik konuma göre gruplanarak çapraz tablo analizleri uygulanmıştır.Çalışmanın bulguları, bilişim suçları konusundaki genel algı seviyesinin ve farklı nitelikteki gruplar arasındaki anlamlı farklılıkların belirlenmesini sağlamıştır.
Çok değişkenli normallik testlerinden Zp ve Cp için bir JAVA programı ve uygulaması
Bu çalışmada öncelikle tek değişkenli basıklık ve çarpıklık katsayıları, tek değişkenli W, R, Z ve C testleri incelenmiştir. Bir sonraki adım olarak bu tek değişkenli testlerin çok değişkenli uyarlamaları incelenmiştir.Çok değişkenli normal dağılım testleri içerisinde Zp ve Cp testlerinin JAVA dilinde uygulaması yapılmıştır. Bu amaçla, bu iki test istatistiğinin dağılım yakınsamalarının doğruluğu simülasyon ile test edilmiştir. Simülasyon sonuçları geliştirilmiş olan yazılımın başarılı olduğu sonucuna ulaşılmasını sağlamıştır. Geliştirilen program ile daha önceden çok değişkenli normal dağılım hakkında bilgi sahibi olunan gerçek veri kümeleri ile karşılaştırıldığında tutarlı sonuçlar vermiştir.Bu çalışmada geliştirilmiş olan program, paket programlarda bulunmayan çok değişkenli normal dağılım testini başarılı bir şekilde gerçekleştirmektedir. Yapılan çalışmanın, veri kümelerine ilişkin çok değişkenli normal dağılım varsayımının test edilmesinde büyük kolaylık sağlayacağı düşünülmektedir.
PHP, SQL ve AJAX teknolojileri kullanarak Hacettepe Üniversitesi Biyoloji Bölümü Herbaryumu için bir sorgulama yazılımının geliştirilmesi
Bu çalışmada Hacettepe Üniversitesi Biyoloji Bölümü Herbaryumu'ndaki (HUB) veriler kullanılarak PHP, SQL ve AJAX teknoljileri ile bir herbaryum sorgulama programı geliştirilmiştir.Herbaryumlar özellikle botanik, ekolojik ve eczacılık çalışmaları için bir bilgi kaynağı oluşturmaktadır. Bu kaynağın sistemli bir şekilde bilgisayar ortamındaki bir veritabanına aktarımı ile veritabanlarının bize sağladığı hızlı sorgulama ve düzenli kayıt tutma imkanlarından faydalanabiliriz.Bu çalışmanın amacı HUB'daki verilerin veritabanına aktarılması ile hızlı, kullanışlı ve detaylı sorgulama yapılmasıdır. Bu amaç doğrultusunda çalışmada geliştirilen program, online ortam için tasarlanmış ve gelişmiş teknolojiler kullanmaktadır.ANAHTAR KELİMELER: HUB, Başkent, Hacettepe, herbaryum, sorgulama, arama motoru, dijital herbaryum, sanal herbaryum, botanik, bilişim sistemleri, PHP, SQL, AJAX
Web tabanlı eğitim sistemlerinde tekrar kullanılabilir içerik oluşturma
Araştırmanın genel amacı, web tabanlı eğitim sistemlerinde tekrar kullanılabilir içerik oluşturma ve oluşturulan içeriğin öğrenci başarısına olan etkisini belirlemektir. Bu genel amaç doğrultusunda, 2007?2008 Eğitim - Öğretim yılının bahar döneminde Ağrı Merkez, Cumhuriyet Lisesi'nin 9. sınıflarında okuyan toplam 50 öğrenci üzerinde gerçekleştirilen 3 haftalık bir araştırma yapılmıştır.Bu araştırmada yarı-deneysel desen kullanılmıştır. Araştırmanın örneklemini 25 kişi deney grubu ve 25 kişi kontrol grubu olmak üzere toplam 50 öğrenci oluşturmuştur. Araştırma kapsamında Bilgi ve İletişim Teknolojileri dersinde ?Bilgisayar Ağları? ünitesinin öğretimi amacıyla dersler deney grubunda web tabanlı eğitimle, kontrol grubuna da geleneksel öğretimle işlenmiştir. Öğrencilerin söz konusu ünitedeki başarılarını ölçmek için öntest ve sontest olarak başarı testi uygulanmıştır. Ayrıca deney grubu öğrencilerine geliştirilen öğrenme nesneleri hakkındaki görüşlerini almak üzere öğrenme nesnesi değerlendirme anketi yapılmıştır. Başarı testi ile elde edilen bulgularla yapılan istatistiksel karşılaştırmalardan, tekrar kullanılabilir içerikle birlikte web tabanlı öğretimin, geleneksel öğretime göre öğrenci başarısını daha fazla arttırdığı görülmüştür. Ayrıca yapılan anketin sonucunda öğrencilerin web tabanlı eğitime çabuk uyum sağladığı ve bu uygulamanın diğer derslerde de gerçekleşmesini istedikleri ortaya çıkmıştır.Anahtar Sözcükler: Web tabanlı öğretim, Öğrenme nesnesi, Öğrenci algıları, Oluşturmacılık, Başarı testi, Tekrar kullanılabilirlik
Sosyal ağ kullanım performansına göre üniversite değerlemesi: Twitter ve Türkiye üniversiteleri üzerine bir çalışma
Üniversitelerin sosyal ağlar üzerinden yapmakta oldukları her türlü bilgi paylaşımı takipçileri üzerinde bir etki oluşturmaktadır. Bu etki, o üniversiteye ait sosyal ağ hesabının takip edilmesinde önemli rol oynamaktadır. Takipçi sayısının artması ile birlikte, sosyal ağ hesabının takipçilerini paylaşıma yöneltmesi, hesabın etkisine zamanla artan değer katmaktadır. Hesabın sahip olduğu bu etki, hesabın kurumsal kimliğine uygun şekilde kullanılması durumunda değer kazanmaktadır. Bu tez kapsamında Türkiye?de bulunan üniversitelerin sosyal ağ kullanım performansına göre değerlendirilmesi ve bu değerlendirmeye dayanılarak sıralaması yapılmıştır. Üniversitelerin sıralaması yapılırken baz alınan sosyal ağ, üniversitenin kurumsal Twitter hesabıdır. Mevcut olan Twitter etki puanı ölçme yöntemlerini kullanmak yerine, üniversitelerin kurumsal kimliği göz önüne alınarak, üniversitelerin kurumsal Twitter hesaplarına etki puanı vermek ve üniversiteleri bu etki puanı ile sıralamak için yeni ölçek ve metrikler oluşturulmuştur. Belirlenen bu metrikler Twitter API?sinin her bir Twitter hesabı için sunmuş olduğu JSON notasyonu arasından PHP kullanılarak ayıklanmış ve oluşturulan ölçeklerde kullanılmıştır. Bu çalışmanın hedefi, elde edilen bulguların, üniversitelerin kurumsal Twitter hesaplarını daha etkin bir biçimde kullanmaları için bir altyapı oluşturmasıdır.
Kurumsal ve kurumiçi bulut yapılarının performans ölçümleri ve karşılaştırmalı değerlendirmeleri
Ekonomik krizlerin dolaylı bir sonucu olarak kurumlarda bütçe kesintileri sebebiyle az ancak etkili kaynak kullanımı önem kazanmış ve tüm iş gruplarının kendi içlerinde yeniden yapılaşması gerekliliğini ortaya koymuştur. Bilişim Sistemleri küresel düzeyde buna ilk tepkiyi 2000 yılların ortalarına doğru, Sanal Sistemler (Virtual Machine) denilmekte olan fiziksel IT sistemlerinin sanal ortamlara taşınması ve bir fiziksel sistemin üzerinde birçok sanal sistem kullandırılarak göstermiştir. Bu çözüm, gerek küresel ısınma sorunları nedeniyle elektrik gerekse işgücü ve donanım boyutlarında kurumların maliyet konularında tasarruf etmesini sağlamıştır. Günümüzde bilişim teknolojilerinde IasS (Infrastructure as a Service) olarak geçmekte olan Bulut teknolojileri, donanım, depolama ve sunucu kaynaklarının web arayüzleri üzerinden yönetilmesini sağlamak amaçlı yaygınlaşmaya başlamıştır. Bulut teknolojisinde kullanıma göre bir ücret ödenmesi, belli kullanım masraflarının olması ve bu maliyetlerin devamlı olması, kurumların özel ve gizli şirket bilgilerini kurum dışı sunucularda tutmak istememeleri, en önemlisi performans açısından yeterli seviyede olup olmadıkları konusundaki düşünceler, bu teknolojinin değerlendirilmesi gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu çalışmada Bulut teknolojilerinde dünyanın en önemli Bulut Hizmeti sağlayıcısı olan Amazon EC2, Flexiscale, ve Rakspace platformlarının performans değerlendirmelerinin sonuçlarıyla, yerel bulut platformunda yapılacak aynı test araçlarıyla performans testlerinin kıyaslanması ve yerel bulut teknolojisinin kurumların kullanımı için daha sağlıklı bir hizmet olarak gösterilmesi amaçlanmaktadır.
Yazılım mühendisliği projelerinde hata ölçümü, kök neden analizleri ve örnek bir vaka incelemesi
Yazılım projelerinde, müşteriye verilen son ürünün, müşteri isteklerine uygun olmasının yanında en az hata ile teslim edilmesi amaçlanmaktadır. Bu sebeple, müşteriye ürün teslim edilmeden önce düzeltilmek amacıyla bulunan hatalar süreç boyunca kayıt altına alınır. Böylece kayıt altına alınarak biriktirilen hatalar daha sonra incelenebilir.Bu çalışmada yazılım projelerinin doğası ve içeriklerine ve hata kavramına ayrıntılı bir şekilde değinilmiştir. Süreç boyunca hataların azaltılması ve ortadan kaldırılması için uygulanan tekniklere yer verilmiştir. Türkiye'nin önde gelen orta ölçekli yazılım şirketlerinden birinde örnek bir vaka incelemesi yapılmıştır. Kök neden analizi yöntemi ve bu yöntemi destekleyen Pareto ve sebep-sonuç grafikleri yardımıyla incelenmiştir. İnceleme esnasında uygulanan tüm aşamalar ve örnek vaka incelemesi ayrıntılı bir biçimde anlatılmıştır.
E-dönüşüm sürecinde kişisel bilişim güvenliği davranışı ve farkındalığının analizi
Bu çalışmada e-dönüşüm sürecinde bilgi sistemlerini aktif olarak kullanan grupların bilişim güvenliğine yönelik risk içeren teknolojileri kullanımları, kendilerini risklerden ne şekilde korudukları, herhangi bir bilişim suçuna maruz kalıp kalmadıkları ya da olumsuz bir tecrübe yaşayıp yaşamadıkları ve bazı bilişim teknolojilerini ne derece tehlikeli algıladıkları araştırılmaya çalışılmıştır.Araştırma kapsamında geliştirilen ölçekler anket formu aracılığıyla Türkiye genelindeki Başkent Üniversitesi kurum ve kuruluşlarında çalışan akademik ve idari personel ile Başkent Üniversitesi öğrencilerine uygulanmıştır.Anket formu aracılığıyla katılımcılara ilişkin demografik veriler, katılımcıların internet kullanım alışkanlıklarına yönelik veriler, riskli davranış ölçeğine, korumacı davranış ölçeğine, suça maruziyet ölçeğine ve tehlike algısı ölçeğine ilişkin veriler toplanmıştır.Araştırma sonuçları, geliştirilen ölçekler bazında örneklemler arasında kullanım alışkanlıklarına göre anlamlı farklılıklar olduğunu göstermektedir.ANAHTAR SÖZCÜKLER: Kişisel Bilişim Güvenliği, Bilişim Güvenliği Farkındalığı, E- Dönüşüm
Java teknolojileri ile bir milletvekili danışmanlık ve ziyaretçi takip sistemi geliştirilmesi
Günümüz teknoloji çağında bilgisayar kullanımı artık bir ihtiyaç haline gelmiştir ve bilgisayar her alanda özellikle de iş hayatımızda bizlere büyük kolaylık sağlamaktadır. Ülkemizde, özel sektörün yanı sıra kamu kuruluşlarında da işlemler (dokümantasyon, yazışma, bilgi paylaşımı vs.) bilgisayarlar aracılığı ile yürütülmektedir.Bilgisayar kullanımının bu kadar yaygınlaştığı ülkemizde son yıllarda bu gelişime ayak uyduran en önemli kurumlardan birisi de TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi) dir.TBMM'nin üyesi olarak mecliste görev yapan milletvekillerine yakın bir geçmişte diz üstü bilgisayar dağıtımı ile, hayata geçirilen e-meclis projesi ? kapsamında milletvekillerinin ve aynı zamanda danışman ve sekreterlerinin bilgisayar ve interneti daha etkin kullanmaları amaçlanmış ve kurslar düzenlenmiştir. Aynı proje kapsamında her milletvekilinin kendi adına siteleri oluşturulmuştur. Diğer yandan kendisiyle görüşmeye gelen ziyaretçilerin her türlü talebini karşılamaya ve randevu, toplantı, vs. gibi konularda ziyaretçilere yardımcı olmaya çalışmaktadırlar.Bu çalışmada, ziyaretçi takip sistemleri incelenmiş; TBMM milletvekillerinin ve danışman ve sekreter gibi çalışanların ziyaretçilere yönelik her türlü kaydı daha sağlıklı bir şekilde tutmaları amaçlanmış ve de pratik, hızlı, hizmet standartları yüksek, yeni teknolojilerden faydalanılmış bir uygulama yazılımı geliştirmek hedeflenmiştir.
E-hastane sistemlerinin incelenmesi ve java teknolojileri ile e-hastane uygulaması geliştirilmesi
Bir hastanenin amacı; muayene, teşhis ve tedavi için hastaneye başvuran hastaların ayakta veya yatırılarak tedavisi ile sağlık hizmetleriyle ilgili tüm alanlarda eğim-öğretim, araştırma ve uygulama yapmak, her düzeyde yetkili tıp ve sağlık personeli yetiştirerek ve diğer kurumlarla işbirliği yaparak sağlık hizmetlerinin tam, kaliteli ve verimli düzeyde yürütülmesini sağlamaktır. Bu amacın işlemesi için en önemli aşama, hastanın hastaneye geldiği anda müracaat kaydının yapılmasıdır.Bu çalışmada, mevcut hastane sistemleri incelenerek, Türkiye'nin ihtiyacı olan, hastaların, doktorların ve hastanede çalışan görevlilerinin beklentilerini sağlayacak, hızlı ve kolay erişilebilir, hizmet standartları yüksek, yeni teknolojilerden faydalanmış bir uygulama yazılımı geliştirmek hedeflenmiştir.
Improvement of software system test process through statistical process control
Application of statistical methods on software processes is a required capability to improve processes and their quantitative understanding. Verification and Validation process is one of the most applicable process for these statistical methods.In this study, two different testing techniques (path and node coverage) were applied on the defined test cases of a project, and statistical methods were implemented prospectively (looking forward) to compare these two techniques on prospectivelly collected test case data. While implementing these statistical methods, an assessment model (SPC-AM) and statistical tools were used which had been previously implemented for eight different processes retrospectively (looking back).By this study; it is aimed to:1.Understand the use of measurements defined for the system test,2.Identify which test coverage technique would be useful for the validation process by evaluating the effectiveness of two black-box test coverage techniques.As a result; metric data for test coverage techniques was evaluated by applying process clustering, and suggestions were proposed on the effectiveness of the techniques under related circumstances.
İçerik yönelimli programlama teknikleriyle veritabanından bağımsız uygulamalar geliştirme
Gelişen yazılım sektöründe gün geçtikçe geliştirilen uygulamaların kapsamı genişlemekte ve karmaşıklığı artmaktadır. Günümüzde uygulama geliştirilirken yeniden kullanılabilir uygulama modüllerinin geliştirilmesi gerek zaman gerekse maliyetlerin düşürülmesi açısından son derece önem kazanmıştır.Yazılım sistemlerindeki karmaşıklık arttıkça İçerik / Bağlam Yönelimli Programlama ve Cephe Yönelimli Programlama ile geliştirilen çözümler daha popüler hale gelmiştir. Bu çözümler sayesinde yeniden kullanılabilir ve kolay yönetilebilir uygulama modülleri geliştirilebilmektedir.Bu çalışmada bahsedilen İçerik / Bağlam Yönelimli Programlama ve Cephe Yönelimli Programlama ile geliştirilen uygulama modüllerinin avantajları ve geliştirme teknikleri, Microsoft.Net C# teknolojisi kullanılarak incelenmiş ve çeşitli modüller geliştirilmiştir.
Web tabanlı Dublin Core METADATA üreticisi tasarımı
İnternetin sağladığı erişim kolaylığı web ortamına giren bilgi miktarını her geçen gün büyük ölçüde artırmaktadır. Öte yandan, durmadan artan bu büyük bilgi ambarından istenilen bilginin seçilmesi giderek zorlaşmaktadır. Bu nedenle, web dokümanlarında bilgi hakkında bilgi veren METADATA kullanımının standartlaştırılması için yapılan çalışmalar önem kazanmıştır. Bunun sonucu olarak, metadata yardımı ile istenilen bilgiye erişimi sağlayacak programların ortaya çıkması doğaldır. Bu çalışmada adresi verilen bir web dokümanı hakkında bilgi oluşturacak ?Web Tabanlı Bir Otomatik Metadata Üretme? programı tasarlanıp gerçekleştirilmiştir. Tasarlanan program Web ortamındaki sayfanın kaynak kodunda bulunan ?META? takılarının yanı sıra sayfada bulunan iç ve dış bağlantıları da listelemekte ayrıca belirtilen sayfada tekrarlanan veya koyu yazılarak vurgulanmış sözcükleri kullanıcıya göstermektedir. Elde edilen ?META? takılarının içerikleri ile kullanıcının girdiği verileri kullanarak, tercihe göre, RDF/XML, Dublin Core/XML ve HTML dokümanları için Dublin Core türünde metadata oluşturabilmektedir. Microsoft Visual Studio.Net ortamında C# ve ASP dilleriyle geliştirilen ve Türkçe karakterleri destekleme yeteneğine sahip kılınan program ?html? uzantılı sayfalarda başarıyla denenmiştir. ANAHTAR SÖZCÜKLER: Metadata, metadata oluşturma, Dublin Core, RDF Danışman: Prof. Dr. Timur KARAÇAY, Başkent Üniversitesi, İstatistik ve Bilgisayar Bilimleri Bölümü.