409
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Archived Theses
İlk dönem Şiî tefsir geleneğinde Ahkâmü'l-Kur'ân
Bu çalışma, Şiî tefsir geleneğinde ahkâmü'l-Kur'ân literatürünü; tarihî süreç, metodoloji ve ilmi dayanakları açısından incelemeyi amaçlamaktadır. Kur'an'ın ahkam âyetlerinin Şiî yorumunun sistematik bir biçimde ortaya konulması, bu araştırmanın temel hedefini oluşturmaktadır. Bu çerçevede, ilk olarak hicri altıncı asırdan günümüze kadar ortaya çıkan ahkâmü'l-Kur'ân türü eserlerin tespiti ve tanıtımı yapılmış, ardından ilk fıkhî tefsir ve onun beslendiği erken dönem rivayet ve dirâyet ağırlıklı eserler üzerinden Şiî fıkhi tefsir geleneği metodolojik açıdan olarak incelenmiştir. Araştırma, Şiî tefsir anlayışının temelini oluşturan rivayet-dirâyet ilişkisinin, özellikle imâmet doktrininin otoritesi altında şekillendiğini ortaya koymaktadır. Şîa'nın imamları masum kabul etmesi, onların söz, fiil ve takrirlerini aslî kaynak hâline getirmiştir. Çalışma, Şiî müfessirlerin ahkâm âyetlerinin yorumunda başvurdukları yöntemleri sistematik başlıklar hâlinde ele almıştır. Bu kapsamda, âyetin zâhirinden hüküm çıkarma, âyetler arası irtibat kurma, sünnetle yorumlama, imamların ahbârıyla hükme gitme, kıraat farklılıklarını delil olarak kullanma, filolojik ve lügavî tahliller, şiirle istişhâd gibi yöntemler ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Araştırmada ayrıca, ahkâm âyetlerinin yorumunda Şiî-Sünnî mukayese de yapılmıştır. Buna göre genelde ibadetle ilgili bazı âyetlerin tefsirinde iki gelenek arasında ittifak bulunduğu; ancak imamların yetkisi, velayet, toplum düzeni ve cezalar gibi daha çok itikada ve muamelata taalluk eden âyetlerin tefsirinde ise ihtilaf alanları daha belirgin hâle geldiği görülmüştür. Sonuç olarak bu çalışma, Şiî ahkâm tefsirlerinin tarihî seyri, metodolojik temelleri, mezhep içi farklılıkları ve Sünnî tefsir gelenekleriyle ilişkisini bütüncül bir şekilde değerlendirmekte; Şîa'nın fıkhî âyetleri yorumlarken takip ettiği usûlü, sistematik biçimde ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, hem Şiî fıkıh düşüncesinin Kur'ânî referanslarını anlamaya hem de mezhepler arası karşılaştırmalı ilmî çalışmalara teorik bir zemin sunmaktadır.
Hâkim el-Cüşemî'nin "et-Tehzîb fi't-tefsîr" adlı eserinde Kur'ân ilimleri
Bu çalışmada Hâkim el-Cüşemî'nin et-Tehzîb fi't-tefsîr isimli eserindeki Kur'ân ilimleri konuları araştırma konusu yapılmıştır. Müfessir, eserinde Kur'ân ilimleri konularını rivayet ve dirayet metodunu etkin bir şekilde kullanmak suretiyle değerlendirmeye tabi tutmuştur. Onun Mu'tezile mezhebi mensubu olması, kendi mezhebine dair rivayetleri ağırlıklı olarak aktarmasına sebep olmuştur. Kur'ân ilimlerine yönelik aktardığı bu rivayetleri kendine has yöntemlerle yer yer değerlendirmeye tabi tutması eserinin özgünlüğüne işaret etmektedir. Zira Cüşemî, selef âlimlerinin tefsir ilminin temellerini atıp bu ilmi inşa ettiklerini, halef âlimlerinin ise selefin temellerini atıp kendilerine naklettiği bilgi birikimini tertip edip düzenlediklerini ve gereksiz bilgilerden arındırdıklarını söylemiştir. Cüşemî, benimsediği tefsir anlayışını eserine yansıtmış ve gelen rivayetleri Mu'tezile mezhebinin temel prensiplerinin yanı sıra kendi aklî değerlendirmelerine göre sahih ve uydurma şeklinde tasnife tabi tutmuştur. Müfessir, bu tutumunu Kur'ân ilimleri konularında da uygulamıştır. Cüşemî, eserinde Kur'ân ilimlerinin kıraat, lügat, i'rab, nüzûl, nazm,mana, ahkâm ve kıssa şeklinde temelde sekiz tane olduğunu söylemiş ve âyetleri tefsir ederken bu başlıkları kendine has bir metot olarak kullanmıştır. Müfessir bu başlıklar altında Kur'ân ilimlerinin farklı konularına da yer verdiği görülmüştür. Bu çalışmada bunlardan yirmi bir tanesini araştırma konusu yapılmıştır.
Hekimbaşızâde doktor Muhyiddin Nuri'nin Rehber-i Me'kûlât adlı eserinde beslenme kavram alanı (İnceleme-transkripsiyonlu metin)
Dillerin söz varlığını ve tarihi süreç içinde geçirdiği değişiklikleri ortaya koymada önemli bir yere sahip olan tıp yazmaları Türk dili alanındaki çalışanlara önemli veriler sunmaktadır. Çalışmaya konu olan eser Selimiye Yazma Eser Kütüphanesinde 22 Sel 5565 arşiv ve 610 tasnif numarası ile kayıtlıdır. Yazarı Hekimbaşızâde Doktor Muhyiddin Nuri olan eser, H 6 Muharrem 1323 (M 13 Mart 1905 / R 28 Şubat 1320) tarihinde İstanbul'da Mahmud Bey Matbaasında basılmıştır. İnsanoğlunun beslenmesinde önemli yer tutan hayvansal, bitkisel, madenî gıdaların özelliklerinden; bu gıdaların bileşiklerinin insan vücuduna etkilerinden ve beslenme tedbirlerinden bahseden eser, 303 sayfadır. Sağlıklı yaşam, gastronomi ve tıp konulu bir metin olması sebebiyle bitki, hayvan, cevher, baharat, maden adları ve çeşitli terkip adlarıyla zengin bir söz varlığına sahiptir. Tıp alanının en önemli hususu olan sağlıklı beslenmede dikkat edilmesi gereken noktaları da kapsayan bu eserde hastalık adları ve eczalık terimleri de önemli bir yekun oluşturmaktadır. Bu açıdan eser; yiyecek- içecek adları, yemek adları, maden adları, hastalık adları ve eczacılık terimleri gibi pek çok konu ile ilgili çalışma için kaynak eser niteliğindedir. Bu çalışma ile öncelikle eserin Latin alfabesine aktarımı sonrasında beslenme kavram alanının tespiti ile söz varlığına, özellikle mutfak sözlüklerine, katkı sağlama; tıp, diyetetik ve gastronomi alanındaki çalışmalara kaynaklık etme amaçlanmıştır. Çalışma giriş, inceleme, metin ve söz varlığı ve bölümlerinden oluşmaktadır. Çalışmanın giriş bölümünde, çalışmanın amacı ve yöntemi açıklanmıştır. Beslenme kavramı açıklanarak Türklerde beslenme kültürü hakkında tarihi süreç dikkate alınarak bilgi verilmiştir. XIV. yüzyıldan XX. yüzyıla kadar önemli tıp metinleri ile ilgili bilgi verilerek bu dönemin sağlıklı beslenme, hıfzı sıhhat anlayışından bahsedilmiştir. Sonrasında Hekimbaşızâde Doktor Muhyiddin Nuri'nin hayatı ve eserleri, eserin içeriği, nüshaları hakkında ayrıntılı bilgi verilmiştir. İnceleme bölümünde eser üzerinde yapılan araştırma bulgularına yer verilmiştir. Metin bölümünde eser transkripsiyon çalışılarak Latin harflerine aktarılmıştır. Eserin tıpkıbasımı ekler bölümünde verilmiştir.
Erzurum Ambaralan Köyü kavram alanları ile ilgili söz varlığı (İnceleme-metin-dizin)
Ağızlar, yazı diline oranla daha fazla söz varlığına sahiptir. Böylelikle dil araştırma ve incelemelerinde önemli bir bilgi kaynağı durumundadır. Çünkü ağızlarda tespit edilen sözcük ve ifadelerle; dilin hangi dillerden ne şekilde ve ne oranda etkilendiği, sözcüklerin zaman içerisinde uğradığı ses, şekil ve anlam farklılıkları, önceki dönemlerde kullanılan fakat günümüzde kullanılmayan arkaik sözcükler tespit edilebilir. Ağız çalışmalarının Türk Dili üzerine öneminden yola çıkarak bu çalışmada, Erzurum Ambaralan Köyü ağzı temel alınmıştır. Köy ağzında bulunan söz varlığı, anlamları bakımından belirlenen kavram alanlarına göre sınıflandırılmıştır. Ağızlarda bulunan söz varlığının tespiti bakımından bu tür çalışmalar önemli bir rol oynamaktadır. Çünkü bu araştırmalar, Türkçenin kavramlaştırma gücünü ve kavramlaştırma sürecinde kullandığı anlatım yollarını ortaya koymaktadır. Bölgesel konuşma şekilleri çeşitli sebeplerle değişmekte ve unutulmaya yüz tutmaktadır. Bu sebeple ağızlardan derlenen sözcükler yazıya aktarılmalıdır. Bu çalışmada, araştırma bölgesinde yapılan derlemeler sonucunda Türk Dil Kurumu tarafından hazırlanan Derleme Sözlüğü' ne söz varlığı konusunda katkı sağlamak amaçlanmıştır. Çalışma malzemesini, saha araştırması sırasında ses kayıt cihazıyla alınan ses kayıtları ve tutulan notlar oluşturmaktadır.
Tarihi ve arkeolojik veriler ışığında Ardanuç ve çevresi
Bu tez çalışması, Artvin ili Ardanuç ilçesinde gerçekleştirilen yüzey araştırmaları kapsamında, Eski Çağ'a tarihlenen kültürel mirasın yeniden değerlendirilmesini ve literatürde daha önce kayıt altına alınmamış arkeolojik alanlara ilişkin kalıntıların belgelenmesini amaçlamaktadır. Karadeniz Bölgesi'nin en doğusunda konumlanan bu Artvin İli Ardanuç İlçesi, tarih boyunca birçok farklı kültürün kesişim noktası olmuş ve çeşitli uygarlıklara ait izleri bünyesinde barındırmıştır. Bu çalışmada, yüzey araştırmaları sonucunda saptanan yerleşim alanları, seramik örnekleri, mimari kalıntılar ve diğer arkeolojik buluntular temel alınarak, bölgenin Eski Çağ dönemine ait kültürel yapısı ve yerleşim örüntüsü analiz edilmektedir. Ayrıca, elde edilen arkeolojik veriler doğrultusunda, bölgenin tarihsel coğrafyasıyla beraber, söz konusu bölgenin Eski Çağ'daki tarihsel ve kültürel önemi ortaya koyulmaktadır. Bu tez T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Kazılar ve Araştırmalar Daire Başkanlığı'ndan yüzey araştırması izni alınarak oluşturulmuştur. Ardanuç İlçesinin Eski Çağ dönemine ait olabileceği düşünülen bölgelerde yüzey araştırması yapılmıştır. Ayrıca önceki yıllarda yapılan yüzey araştırmaları ve kazılarda ortaya çıkarılan verilerin yeniden değerlendirilmesi yapılmıştır. Tespit edilen arkeolojik merkezlerin çoğunluğunun Orta Çağ'a ait olduğu gözlemlenmiştir. Karaz, Trialeti gibi kültürel oluşumların etki ve yayılım alanında yer aldığı bilinen Artvin İli ve çevresinde gerçekleştirilecek sistematik ve bilimsel nitelikli arkeolojik araştırmaların, bölgenin Eski Çağ tarihine ışık tutacağı düşünülmektedir.
Altun Yaruk'ta (VII. ve VIII. Tegzinç) hâl kategorileri
Bu tez çalışması, Eski Uygur Türkçesi dönemine ait olan en önemli ve en hacimli Budist çeviri metinlerinden Altun Yaruk Sudur adlı eserin yedinci ve sekizinci kitaplarında geçen hâl eklerini ve bu eklerin işaret ettiği hâl kategorilerini işlevsel olarak tetkik etmeyi hedeflemiştir. Çalışma aynı zamanda, Eski Uygur Türkçesinde hâl yapısının ve bu yapının eserlerdeki işleyişini detaylı bir şekilde anlatmayı amaçlamakta olup hâl eklerinin biçimsel değişkelerini, kullanım oranlarını ve sentaktik görevlerini göstermeye çalışmıştır. Bu amaç doğrultusunda, öncelikli olarak Altun Yaruk'un yedinci ve sekizinci kitapları ayrıntılı bir şekilde taranmış; bu tarama neticesinde hâl ekleri, bağlam içinde anlam ağırlıklı işlevsel bakış açısıyla değerlendirilerek hangi hâl kategorisine ait oldukları (açıklama, bulunma, kaynak, niteleme, yönelme vb.) belirlenmiştir. Her bir görev elemanı belirlenen ilgili alt başlıklarda sıralanarak eserlerden alınan örnek cümlelerle gösterilmiş ve kullanılan toplam hâl kategorileri içindeki kullanım oranları tablolar halinde dikkatlere sunulmuştur. Çalışmanın sonucunda ise tespit edilen görev elemanları, bu görev elemanlarının ifade ettiği hâl kategorileri, görev elemanlarının sayısı, görev elemanının ifade ettiği hâl kategorisi içindeki yüzdelik oranı ve görev elemanlarının Altun Yaruk'ta (VII. ve VIII. Tegzinç) kullanılan görev elemanları içindeki yüzdelik oranları tablolar halinde ifade edilmiştir. Bu neticeyle Eski Uygur Türkçesindeki hâl kategorilerinin yapısal ve işlevsel çeşitliliği ortaya koyulmuştur.
Muhasebe mesleğinde haksız rekabet Malatya ilindeki meslek mensuplarına yönelik bir araştırma
Çalışma, 'Muhasebe Mesleğinde Haksız Rekabet' sorununa çözüm olabileceği düşünülmüş olan yöntemlerin, yasal düzenleme ve uygulamaların, problemin çözüme hangi düzeyde katkı sunabileceğine yönelik muhasebe meslek mensuplarının değerlendirmelerini ortaya koymak amacıyla oluşturulmuştur. Haksız rekabetin çözümü olabilecek yöntemlere karşı yaş, cinsiyet, eğitim durumu, mesleki deneyim, aylık gelir düzeyi mesleki unvan değişkenleri arasında anlamlı bir farklılık olup olmadığının tespit edilmesi amaçlanmıştır. Çalışmada veriler Malatya SMMMO'ya kayıtlı Serbest Muhasebeci Mali Müşavir, Serbest Muhasebeci ve Malatya ilinde faaliyet gösteren Yeminli Mali Müşavirlerden olmak üzere 139 kişiye anket uygulanarak toplanmıştır. Çalışmanın analizinde grup ortalamaları arasında anlamlı farklılık olup olmadığını tespit etmek amacıyla Mann-Whitney U ve Kruskal Wallis testleri kullanılmıştır. Araştırma neticesinde, bağımlı- bağımsız çalışma durumu, mesleki unvan ve meslekte geçirilen süre açısından haksız rekabet ölçeğinden elde edilen toplam puan temel alındığında yaş, mesleki unvan, çalışma şekli demografik grupları arasında anlamlı farklılıklar tespit edilmiştir.
Orta anadolu'da dağılım gösteren gobio cuvier, 1816 türlerinin revizyonu
Bu çalışmada, Orta Anadolu'da dağılım gösteren Gobio Cuvier, 1816 cinsine ait türler (Gobio fahrettini, Gobio gymnostethus, Gobio hettitorum, Gobio insuyanus, Gobio intermedius ve Gobio microlepidotus) taksonomik açıdan incelenmiştir. Türlere ait bireyler SAMUS 1000 model taşınabilir elektro şoker cihazı ile 2006-2017 yılları arasında toplanmış ve %5'lik formaldehit çözeltisinde muhafaza edilmiştir. Daha sonra Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Zooloji Koleksiyonunda (FFR) muhafaza edilmiştir. Morfolojik karşılaştırmalar sonucu, bu türlerden Gobio fahrettini ve Gobio intermedius türlerinin geçerli tür olduğu, Gobio gymnostethus ve Gobio insuyanus türleri arasında morfolojik olarak belirgin bir farklılık tespit edilmediği için, iki türün birbirleri ile sinonim olabileceği, yine Gobio hettitorum ve Gobio microlepidotus türleri içinde tür bazında bir farklılık tespit edilemediği için bu iki türün de birbirleri ile sinonim olabileceği düşünülmektedir. Bu tez çalışması ile elde edilen veriler, türlerin taksonomik pozisyonlarının tam olarak anlaşılabilmesi için fazla sayıda bireyin inceleneceği ve daha kesin sonuçlar için moleküler ve morfolojik olarak daha ileri düzeyde çalışmalara ihtiyaç duyulduğunu ortaya koymuştur.
Lise öğrencilerinin sosyal medya bağımlılıklarının çocukluk yaşantılarına, sosyal dışlanma ve sosyal görünüş kaygılarına göre yordanması
Bu araştırmanın amacı, lise öğrencilerinin sosyal medya bağımlılığı düzeylerinin çocukluk yaşantıları, sosyal dışlanma ve sosyal görünüş kaygısı gibi psikososyal değişkenlerle ilişkisini incelemek ve bu değişkenlerin sosyal medya bağımlılığını yordama gücünü belirlemektir. Çalışma, 2023-2024 eğitim-öğretim yılında Rize il merkezinde öğrenim gören 690 lise öğrencisiyle yürütülmüştür. Veri toplama sürecinde "Ergenler için Sosyal Medya Bağımlılığı Ölçeği", "Sosyal Dışlanma Ölçeği", "Sosyal Görünüş Kaygısı Ölçeği" ve "Çocukluk Yaşantıları Ölçeği" kullanılmıştır. Verilerin analizinde t-testi, tek yönlü varyans analizi (ANOVA), korelasyon ve çoklu regresyon analizinden yararlanılmıştır. Araştırma bulguları, kız öğrencilerin sosyal medya bağımlılığı puanlarının erkek öğrencilere kıyasla anlamlı düzeyde daha yüksek olduğunu ortaya koymuştur. Yaş grupları açısından incelendiğinde, ergenliğin erken ve orta dönemindeki öğrencilerin sosyal medya bağımlılığı eğilimlerinin, geç ergenlik dönemindeki öğrencilerden daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Lise türlerine göre yapılan analizler sonucunda, sosyal medya bağımlılığı düzeyinin en yüksek olduğu grubun sosyal bilimler lisesi öğrencileri olduğu; en düşük sosyal medya bağımlılığı düzeyinin ise mesleki ve teknik Anadolu lisesi öğrencilerinde görüldüğü belirlenmiştir. Ayrıca, günlük sosyal medyada geçirilen süre ile sosyal medya bağımlılığı arasında pozitif yönde güçlü bir ilişki bulunmuş; kullanılan sosyal medya platformu çeşitliliğinin artmasının da bağımlılık düzeyini yükselten bir etmen olduğu belirlenmiştir. Çoklu regresyon analizi sonucunda sosyal medya bağımlılığını en güçlü yordayan değişkenin sosyal görünüş kaygısı olduğu belirlenmiş, sosyal dışlanma ve çocukluk yaşantılarının ise sınırlı düzeyde etkili olduğu görülmüştür. Bu bulgular, sosyal medya bağımlılığının yalnızca demografik değişkenlerle değil, aynı zamanda bireysel ve psikososyal faktörlerle de yakından ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır. Bu doğrultuda, lise öğrencilerinin sosyal medya bağımlılığına yönelik gerçekleştirilecek önleyici ve müdahale içerikli çalışmaların, öğrencilerin sosyal görünüş kaygısı ve sosyal bağlanma süreçlerini de dikkate alacak şekilde planlanması önerilmektedir.
Dini içerikli psiko-eğitim temelli grupla psikolojik danışmanın psikolojik sağlamlık, ebeveyn stresi ve ruminasyon düzeylerine etkisi (Özel gereksinimli çocuğu olan anneler üzerine bir araştırma)
Bu araştırmanın amacı, dini içerikli psiko-eğitim temelli grupla psikolojik danışmanın özel gereksinimli çocuğu olan annelerin; psikolojik sağlamlık düzeylerini artırma, ebeveynlik streslerini azaltma ve ruminatif düşünme biçimlerini azaltma üzerindeki etkisini incelemektir. Araştırma, ön test-son test kontrol gruplu deneysel desenle gerçekleştirilmiştir. Çalışma grubu, 12'si deney, 12'si kontrol grubunda olmak üzere toplam 24 özel gereksinimli çocuğa sahip anneden oluşmaktadır. Deney grubuna, 10 oturumluk dini içerikli psiko-eğitim temelli grupla psikolojik danışma programı uygulanmıştır; kontrol grubuna herhangi bir müdahalede bulunulmamıştır. Dini içerikli psiko-eğitim temelli grupla psikolojik danışma programı; bireylerin dini ve ruhsal yönlerini bütüncül bir yaklaşımla merkeze alarak psikolojik sağlamlıklarını desteklemeye, stresle başa çıkma becerilerini geliştirmeye ve ruminatif düşüncelerini azaltmaya yönelik hazırlanmıştır. Programın içeriğinde; Kur'ân-ı Kerîm ayetleri ve hadislerle desteklenmiş, dini-manevi temalar (şükür, sabır, tevekkül, dua, takva), ABC modeli, bilişsel yeniden yapılandırma, öz-şefkat geliştirme, mindfulness temelli farkındalık egzersizleri ve kontrol edilebilirlik bilinci vb. psikolojik danışma teknikleri eklektik bir biçimde, bütüncül bir yapı içerisinde kültürel değerlere duyarlı, bireylerin ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde harmanlanmıştır. Veriler, "Kısa Psikolojik Sağlamlık Ölçeği", "Ruminatif Düşünme Biçimi Ölçeği" ve "Ebeveynlik Stresi Ölçeği" ile toplanmış; analizlerde betimsel istatistikler, nonparametrik analizler (Mann-Whitney U testi, Wilcoxon işaretli sıralar testi) ve etki büyüklüğü katsayıları kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, uygulanan dini içerikli müdahale programının deney grubundaki annelerin psikolojik sağlamlıklarını anlamlı düzeyde artırdığını; ruminatif düşünme biçimleri ve ebeveynlik stres düzeylerini ise anlamlı biçimde azalttığını göstermiştir. Ayrıca ebeveynlik stresinin alt boyutları olan ebeveynlik ödülleri, stresör algısı, kontrol edilebilirlik ve ebeveynlik memnuniyeti değişkenlerinde de deney grubu lehine anlamlı iyileşmeler tespit edilmiştir. Kontrol grubunda ise istatistiksel olarak anlamlı bir değişim gözlenmemiştir. Sonuç olarak, bu çalışma, dini içerik eklenmiş psikoeğitim temelli grupla psikolojik danışamın, özel gereksinimli çocuğa sahip annelerin ruhsal iyilik hallerini güçlendirmede etkili bir müdahale yöntemi olduğunu ortaya koymaktadır.