1982 anayasasının demokratik evrimi: Yapılan değişikliklere yönelik eleştirel bir analiz

Bu çalışmada 1982 Anayasasında yaşanan demokratik evrim somutlaştırmaya çalışılmıştır. Temel amaç, 1982 Anayasasını demokrasinin temel ilke ve nitelikleri bağlamında inceleyerek bugün geldiği nokta konusunda bir değerlendirmede bulunabilmektir. Türkiye'nin Kara Avrupası hukuk sistemi ile ilişkisi ve yaşadığı Avrupa Birliği sürecinin etkileri sebebiyle Avrupa'daki demokratik kurumsallaşmaya yönelik temel belgelere de çalışmada yer verilmiştir. Modern dönemde hızlanan anayasacılık hareketlerinin genelde demokrasinin ilkeleri doğrultusunda yaşanan gelişmeler olduğu söylenebilir. Anayasalar bir ülkede demokrasinin zeminini oluşturabilir, demokratik hayata katkı yapabilir veya bu durumun tam zıttı olarak bir ülkede demokrasi dışı yönetimlere kapıyı da aralayabilir. Çalışmanın başlıca problematiğinin de ülkemizde bu doğrultuda yaşanan tartışmalar olduğu ifade edilebilir. Şöyle ki literatürde 1961 Anayasası bir metin olarak demokrasi için bir zemin olarak görülürken 1982 Anayasası metin olarak dahi yeterli olmadığı şeklinde eleştiriler söz konusudur. Esas amaç ve ifade edilen problematik doğrultusunda yanıtı aranan temel sualler; "Demokrasi kavramının neyi ifade ettiği ve temel ilke ve niteliklerinin ne olduğu", "Demokrasi noktasında Avrupa'daki kriterlerin ne olduğu", "Anayasa ile demokrasi arasındaki ilişkinin nasıl olduğu", "Türkiye'deki anayasal tecrübenin nasıl olduğu", "1982 Anayasası'nın ilk hâlinin demokrasi açısından nasıl değerlendirilebildiği", "1982 Anayasasında yapılan değişikliklerin neler olduğu" ve "Gelinen noktanın demokrasinin ilke ve nitelikleri bağlamında nasıl değerlendirilebildiği" şeklindedir. Betimleyici metot, tarihsel metot ve karşılaştırma usulünün birlikte kullanıldığı çalışma neticesinde ulaşılan başlıca sonuçlar ise şu şekildedir: Öncelikle Türkiye'de anayasal tecrübe incelendiğinde Anayasalarda istikrara değil, değişime daha önem verildiği şeklinde bir sonuçtan bahsetmek gerekir. 1982 Anayasasının ilk hâlinin ülkedeki siyasal katılmayı ve siyasal süreçlere halkın katılımını engeller nitelikte olduğu şeklinde bir tespitten de bahsedilebilir. Ayrıca Avrupa Birliği'ne tam üye olmanın başlıca gereklerinden olan temel insan haklarına saygılı bir demokratik siyasal sisteme sahip olma gereğinden ötürü de bu eleştirilerin pekiştiği söylenebilir. Yine 1982 Anayasasına yönelik olan eleştiriler ve tepkilerin her kesimden ve yoğun bir şekilde olması da Türkiye'nin Osmanlı Devleti'nin son döneminden itibaren önemli bir demokrasi birikimi edindiğinin bir göstergesi olarak nitelendirilebilir. Türkiye'de bahsedilen bu tespitlerin etkisiyle 90'lı yılların ortasından itibaren Anayasada demokratikleştirici değişiklikler hız kazanmıştır. Nihayetinde 1982 Anayasası ile ilgili gelinen nokta, olumlu bir demokratik evrimin genel olarak yaşandığı şeklinde ifade edilebilir. Özellikle temel hak ve özgürlükler alanında Avrupa standartlarına paralel olacak şekilde bir çizgi bugüne kadar süregelmiştir. Genel itibariyle demokrasinin temel ilke ve nitelikleri bağlamında pozitif bir değişim sürecinden de bahsedilebilir. Ulaşılan son bir sonuç olarak da; 2017 yılında yapılan ve yeni bir hükümet sistemi gibi radikal bir dönüşümü içeren değişiklik neticesinde demokratik pekişme bağlamında hem olumlu hem de olumsuz eleştirilerin gündeme gelmiş olmasıdır. Bu noktadaki tartışmaların siyasal sistemde sınırlı devlet ilkesinin güçlenip güçlenmediği noktasında yoğunlaştığı belirtilmelidir.