2005, 2018 ve 2024 Sosyal Bilgiler öğretim programları ve 5. sınıf ders kitaplarının çatı değerler açısından incelenmesi

Sosyal Bilgiler dersi, bireylerin demokratik toplum düzenine uyum sağlayan, toplumsal sorumluluk bilincine sahip ve temel insani değerleri içselleştirmiş vatandaşlar olarak yetiştirilmesinde önemli bir role sahiptir. Bu bağlamda öğretim programlarında ve ders kitaplarında yer verilen değerlerin niteliği, değerler eğitiminin etkililiğini doğrudan belirlemekte; özellikle adalet, saygı ve sorumluluk gibi çatı değerlerin nasıl yapılandırıldığı ve öğrenme süreçlerine nasıl yansıtıldığı, değer eğitiminin sürekliliği ve bütünlüğü açısından kritik bir önem taşımaktadır. Bu doğrultuda araştırmanın amacı, 2005, 2018 ve 2024 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programları ile bu programlara göre hazırlanmış 5. sınıf ders kitaplarını değerler eğitimi bağlamında karşılaştırmalı olarak incelemektir. Araştırmada çatı değerlerin öğrenme alanları, kazanımlar ve ders kitabı içerikleri içerisindeki dağılımı, kapsamı ve işleniş biçimi ortaya konulmuştur. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada veri toplama sürecinde doküman incelemesi tekniği, verilerin analizinde ise betimsel analiz yöntemi kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, 2024 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı'nın önceki programlara kıyasla değerler eğitimini daha bütüncül, yaşamla ilişkili ve öğrenci merkezli bir anlayışla ele aldığını; mahremiyet, merhamet ve mütevazılık gibi yeni değerlerin programa dâhil edilmesiyle değer eğitiminin kapsamının genişletildiğini ve değerlerin bilişsel düzeyle sınırlı kalmayarak davranışa ve yaşantıya dönük biçimde yapılandırıldığını göstermektedir. Ayrıca 5. sınıf ders kitapları karşılaştırıldığında, 2024 Sosyal Bilgiler ders kitabının çatı değerleri metinler, etkinlikler ve görseller aracılığıyla daha dengeli ve sistematik bir biçimde bütünleştirdiği belirlenmiştir. Sonuç olarak Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programlarında değerler eğitiminin zaman içerisinde doğrudan aktarım temelli bir yapıdan uzaklaşarak, öğrencilerin değerleri içselleştirmelerini ve günlük yaşamlarında uygulamalarını hedefleyen bir anlayışa evrildiği görülmekte; bu doğrultuda gelecekte yapılacak program güncellemelerinde çatı değerlerin yaşam temelli, deneyim odaklı ve ölçülebilir öğrenme etkinlikleriyle daha sistematik bir yapıya kavuşturulması önerilmektedir.