6360 Sayılı Büyükşehir Kanunu sonrası kırsal yerleşimlerin planlanmasında köy tasarım rehberlerinin geliştirilmesi: Ödemiş/İzmir örneği

Kırsal yerleşimler olan köyler; nüfus yoğunluğu, geçim kaynakları ve yaşam koşulları gibi çeşitli konularda kentten farklılaşmaktadır. Türkiye'de köyler; yerel halkın geçim zorlukları, refah düzeyinin düşük olması, yerel koşullara uygun olmayan yapılaşma ve doğal çevrenin tahrip edilmesi gibi çeşitli sorunlarla karşı karşıya kalmaktadır. Planlama açısından ele alındığında ise kırsal alanlar, bu sistemde yeterince yer edinememektedir. Değişen kanunlar, planlama politikaları kırsal alanları etkilemekte, özellikle 6360 sayılı Büyükşehir Kanunu sonrasında köylerin mahalleye dönüşmesi ile birlikte 'kentleşen' köylerin 'kırsal mekânsal karakterini koruyamama' sorunu yeniden gündeme gelmektedir. Kanunlarla gelen/gelecek sorunlardan kırsalın olumsuz etkilenmediği, köylerin yere özgü değerlerini koruyarak yaşatabildiği, tepeden inmeci yaklaşımlarla değil yerelin de katılım gösterdiği çalışmaların yapıldığı, yaşam alanlarını iyileştirebilme, koruyabilme yetisinin sunulabildiği ve planlama sisteminde yer edinebilen bir yaklaşım gerekmektedir. Dünyada birçok ülkede, kırsalın geçmişinin özelliklerini bugünün ihtiyaçlarına uygun olarak devam ettirerek yaşatan, yere özgü nitelikleriyle yol gösteren bir yaklaşım olarak köy tasarım rehberleri hazırlanmaktadır. Bu rehberler; yeni gelişmeleri yönlendirmesi amacı ile yerel halkın katılımı ile hazırlanan, planlama, tasarım gibi resmi gelişme süreçlerine ışık tutan belgeler olarak tanımlanmakta olup İngiltere' de, İrlanda ve birçok Avrupa ülkesinde hazırlanmaktadır. Türkiye'de 2013 yılında 3194 Sayılı İmar Kanununa ek madde ile yasal çerçevenin oluşturulduğu, ancak uygulamada ve literatürde çok az çalışmanın yer aldığı bu konuyla ilgili İzmir kırsalı için henüz bir çalışma yapılmamıştır. Bu çalışmada, yasal düzenlemelerde yaşanıldığı gibi çeşitli değişikliklerin kırsalı oldukça etkilediği gözlemlenmesi ile hem yasal düzenlemelerdeki değişikliklerden etkilenmeyecek, hem de planlama sistemine uyumlu olabilecek kıra özgü kararlar ile yol gösterici bir araç olması bağlamında köy tasarım rehberleri temel konu edinilmiştir. İzmir ili Ödemiş ilçesi kapsamında kırsal yerleşmeler araştırılmış ve köy tasarım rehberi hazırlanması adına örnek yerleşme olarak 'Bademli' seçilmiştir. Çalışmanın; Türkiye'de, özellikle kentleşme baskısı altındaki özgün kırsal yerleşimlerde, yeni gelişmelerin kır dokusuna uygun gelişmesi, kırsal alanların planlanmasında katılımın sağlanması, yerleşimlerin özgün karakterlerinin ortaya çıkarılması ve korunması adına köy tasarım rehberlerinin geliştirebilirliğindeki ilgili literatüre katkı sağlaması beklenmektedir.