Abbâsîlerde Valilik kurumu (132-232/750-847)

Abbâsîler, günümüzde tarihî, siyasî ve sosyo-kültürel açıdan birçok yönüyle çalışmalara konu olmaktadır. Özellikle halifeler ve faaliyetlerini merkeze alan nitelikli araştırmalar bu hususta örnek teşkil eder. Bununla beraber idarî açıdan önemli gelişmelerin olduğu bu dönemin kurumları hakkındaki çalışmalar sınırlı veya yüzeysel bir içeriğe sahiptir. Taşra teşkilatının merkezinde yer alan valilikte de benzer durum söz konusudur. Literatürdeki bu eksiklik Abbâsîler'de valiliğin kapsamlı bir şekilde çalışılmasını gerekli kılmaktadır. Bu amaçla Abbâsî taşra yönetiminin en önemli birimi olan valiliğin detaylı bir şekilde araştırılması tez konusu olarak belirlenmiştir. Abbâsîler'in ilk asrı merkeze alınarak valilik müessesinin siyasî ve idarî hayattaki rolü ayrıntılı olarak ele alınması hedeflenmiştir. Araştırmada döneme ışık tutan tarihî kaynaklar kronolojik olarak taranmış ve elde edilen veriler sistematik bir şekilde değerlendirilmiştir. Böylece dönemin siyasî hayatında tüm yönleri ile valiliğin mahiyeti ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Tezin birinci bölümünde, Abbâsî eyâletleri hakkında siyasî ve coğrafî bilgiler verilerek bölgelerde uygulanan vali politikası incelendi. İkinci bölümde, valilerin tayininde dikkate alınan hususlar, tayini etkileyen çevreler ile sürecin işleyişi üzerinde duruldu. Üçüncü bölümde, eyâletlerdeki valiliğin yapısı ve işleyişi detaylı bir şekilde ele alındı. Böylece valilerin eyâletlerdeki konumu, görev ve sorumlulukları ile diğer görevlilerle ilişkisi belirlenmeye çalışıldı. Dördüncü bölümde, valilerin merkez ve eyâletlerdeki siyasî ve sosyal gruplarla münasebetleri incelenerek devlet-tebaa ilişkisinin boyutları ve bu hususta valilerin fonksiyonları ele alındı. Beşinci bölümde ise valilerin teftiş ve cezalandırmaları üzerinde duruldu ve görevlerinin sona ermesi ele alınarak devletin valilik üzerindeki otokontrol sisteminin nasıl işlediği tespit edilmeye çalışıldı. Sonuç olarak Abbâsîler'in ilk asrında valilik müessesesi tüm yönleri ile incelenerek siyasî açıdan İslâm tarihinin belirli bir döneminde işleyişi gün yüzüne çıkarılmaya çalışıldı.