VLBI ile gün-içi periyotlarda izlenen kutup gezinmesi ve evrensel zamanın (UT1) doğruluk değerlendirmesi

Kutup gezinmesi koordinatları ve Evrensel Zamanı (UT1) içeren Yer dönme parametreleri (ERP), temel olarak yersel ve göksel referans sistemleri arasındaki ilişki, yörünge belirleme ve derin-uzay navigasyonu üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Çok Uzun Baz Enterferometresi (VLBI) hem Yer dönme parametreleri hem de nutasyon ofsetlerini eş zamanlı izleyebilen tek uzay-tabanlı jeodezik tekniktir. Uluslararası Jeodezi ve Astrometri için VLBI Servisi (IVS) 1-2 saatlik veya 24 saatlik, sırasıyla yoğun ve standart oturumlar adı verilen, VLBI gözlemlerini organize eder. Yoğun oturumlar UT1 belirlenmesi amacıyla 2-3 VLBI istasyonu ile günlük olarak gerçekleştirilirler. Bununla birlikte, Yer dönme parametreleri'nin izlenmesine uygun olan standart oturumlar, 5-8 VLBI istasyonu ile haftada iki defa icra edilirler. IVS, 15-55 gözlem içeren yoğun oturumların analizinden UT1 belirlenmesi için bir analiz parametrizasyonu önermiştir. Esasen yoğun oturumların analizi sırasında troposfer gecikmeleri'nin kısa zaman aralıklarında kestirimi az sayıda ölçü olması sebebiyle mümkün değildir. Bu çalışma kapsamında, yoğun oturumların analizinden UT1 belirleme doğruluğunun artırılabilmesi için, Küresel Navigasyon Uydu Sistemleri (GNSS) gözlemlerinin analizinden elde edilen troposfer sinyal gecikmeleri ve troposfer gradyanlarının 2008-2018 yılları arasındaki VLBI yoğun oturumlarının analizlerine dahil edilmiştir. İstatistiksel karşılaştırmalar, bu tezde önerilen analiz stratejisi ile elde edilen gün-uzunluğu (LOD) değerlerinin (YeniUT1), IVS standart analizindekilere göre 2-3mus/gün daha doğru olduğunu göstermiştir. YeniUT1 serileri, Hacettepe Üniversitesi sunucularında dünya çapındaki araştırmacıların kullanımı için günlük olarak güncellenmektedir. Diğer yandan, ERP'nin yarı-günlük ve günlük periyotlardaki değişimlerin en büyük sebebi okyanus gel-gitleridir. Uluslararası Yer Dönme ve Referans Sistemleri Servisi (IERS) bu değişim- lerin tahmin edilmesi için, yirmibeş yıl önce jeodinamik modellerden türetilen bir model önermiştir. Fakat, Uluslararası Jeodezi Birliği (IAG) modern uzay/uydu jeodezisi tekniklerine dayanan yeni bir model geliştirilmesinin gerekliliğini ileri sürmüştür. Bu sebeple, bu tezin diğer bir hedefi, okyanus gel-gitleri kaynaklı gün-içi, ERP değişimlerini 2000-2018 yılları arasındaki VLBI standart oturumlarının anali ile modellenmesidir. Bu amaçla, ERP zaman serileri, en küçük kareler (LS), tekil değer ayrışımı (SVD) ve kompleks demodülasyon (CD) çözüm metodları kullanılarak gel-gitsel periyotlardaki sinüs ve kosinüs fonksiyonlarına ayrıştırılmıştır. Farklı metodlar ile kestirilen gel-gitsel genlikler, IERS modeli genlikleri ve birbirleri arasında, fazör, Fourier transformu ve zaman serileri metrikleri ile karşılaştırılmıştır. En küçük kareler metodu ile kestirilen genlikler, IERS önerilen modelininkileri ile en iyi uyuma sahiptir. Buna ek olarak, ERP zaman serilerinden gel-gitsel genlik kestirimi için TIDEST adı verilen, bir grafik kullanıcı arayüzü ile gel-gitsel genlik kestirimi yazılımı, bu çalışma kapsamında MATLAB ortamında geliştirilmiştir.