Achillea kirschneri Yıld. & Kılıç bitkisinin biyolojik aktivite, etnobotanik ve fitokimyasal özelliklerinin belirlenmesi

Amaç: Bu tezin amacı, endemik ve daha önce bilimsel olarak incelenmemiş Achillea kirschneri Yıld. & Kılıç bitkisinden farklı ekstreler (petrol eteri, kloroform ve metanol) elde ederek bu ekstrelerin antioksidan, antikolinesteraz, antiüreaz ve antikanser aktivitelerini belirlemektir. Bu kapsamda, yüksek biyolojik aktivite gösteren ekstreden kitosan nanopartiküller hazırlanarak antienflamatuvar etkileri incelenmiş; ekstrelerin fenolik bileşikleri belirlenerek bunlar üzerinde moleküler docking ve farmakolojik gen ağ analizleri yapılmıştır. Ek olarak, bitkinin uçucu yağ kompozisyonu ve etnobotanik özelliği de ortaya konmuştur. Gereç ve Yöntem: Elde edilen ekstrelerin antioksidan aktiviteleri DPPH, FRAP ve CUPRAC yöntemleriyle; antikolinesteraz, antiüreaz ve antikanser aktiviteleri ise sırasıyla Ellman, İndofenol ve MTT yöntemleriyle değerlendirilmiştir. Ekstrelerin fenolik bileşik içerikleri Folin-Ciocalteu yöntemiyle belirlenmiş, yüksek biyolojik aktivite gösteren metanol ekstresinden yeşil kimya prensiplerine uygun şekilde kitosan nanopartiküller hazırlanmıştır. Nanopartiküllerin ve ekstrenin anti-inflamatuvar etkileri WST-1 testi ile incelenmiştir. Ayrıca, HPLC-DAD analiziyle fenolik profili ortaya konmuş ve belirlenen bileşikler üzerinde moleküler docking ile farmakolojik gen ağ analizleri yapılmıştır. GC-MS ile bitkinin uçucu yağ kompozisyonu aydınlatılmıştır. Lokalite bölgesindeki halk ile görüşerek bitkinin etnobotanik özelliği belirlenmiştir. Bulgular: Metanol ekstresi en güçlü antioksidan, asetilkolinesteraz ve üreaz inhibisyon potansiyeline sahip olup en yüksek fenolik içeriği göstermiştir. Antikanser aktivite testlerinde, 50 µg/mL konsantrasyondaki ekstrelerin sitotoksisite göstermediği, kloroform ekstresinin 100 µg/mL'de HeLa (%74.63), HCT116 (%72.96) ve MCF-7 (%69.45) hücrelerinde sitotoksik etki sergilemiştir. Metanol ekstresinden hazırlanan nanopartiküller belirgin antiinflamatuvar aktivite göstermiştir. HPLC-DAD analizinde klorojenik asit, kinik asit, rosmarinik asit ve 8-OH salvigenin; GC-MS analizinde ise 1,8-cineole, piperitone, camphor ve fenol major bileşikler olarak tespit edilmiştir. Bitkinin midevi, yara iyileştirici ve soğuk algınlığı tedavisinde kullanımı en çok tespit edilen etnobotanik özellikleri olmuştur. Sonuç: Bu çalışma, Achillea kirschneri'nin zengin fitokimyasal içeriğe ve etnobotaniksel özelliğe sahip olduğunu, biyolojik açıdan umut verici aktiviteler sergilediğini ve farmasötik potansiyel taşıdığını ortaya koymaktadır.