Aedes aegypti ve Aedes albopictus'un Türkiye'deki dağılımının, vektörlük durumlarının belirlenmesi ve populasyon genetiği

Aedes aegypti (L., 1762) ve Aedes albopictus (Skuse, 1895) (Diptera: Culicidae) arbovirüslerin önemli vektörleridir. Türkiye'de Ae. albopictus ilk kez 2011 yılında Türkiye'nin kuzeybatısındaki Trakya bölgesinde tespit edilmiştir. 2015 yılında Ae. albopictus'un karadeniz bölgesinde, 2018 yılında Ege bölgesinde yerleşik popülasyonları ortaya çıkarılmıştır. Ae. aegypti ise Türkiye'nin kuzeydoğusunda yeniden rapor edilmiştir. Yapılan bu tezde bu türlerin hem arazi hem de literatür taramalarıyla türlerin güncel dağılım alanları belirlenmiş, popülasyon genetiği parametreleri kullanılarak bu türlerin olası giriş yolları, olası kökenleri ve türlerin güncel vektörlük durumları araştırılmıştır. Bu amaç doğrultusunda yapılan arazi çalışmalarında ve daha önce yapılan çalışmalarda rapor edilen lokasyonlar kullanılmıştır. Toplanan örnekler morfolojik olarak ve jelden elde edilen bant büyüklüklerine göre teşhis edilmiştir. Türlerin olası giriş yollarının belirlenmesi ve popülasyon genetiklerinin ortaya çıkarılması amacıyla Ae. albopictus için mitokondrial COI gen bölgesi kullanılmıştır. Ae. aegypti içinde örneklerin kısıtlı olması nedeniyle genomik ITS2 gen bölgesi ve mitokondrial iki COI, bir ND4 ve bir ND5 gen bölgeleri kullanılmıştır. Elde edilen sonuçlarda Ae. albopictus COI gen bölgesi için üç haplotip belirlenmiş (Hap_1, Hap_2 ve Hap_3) ve Hap_1 en baskın haplotip ve bütün bölgelerde varlığı belirlenmiştir. Hap_2 yalnızca Karadeniz ve Marmara örneklerinde bulunurken, Hap_3 yalnızca Ege örneklerinde bulunmuştur. Olası üç invazyonun test edilmesi amacıyla yapılan AMOVA testinde Ege, Marmara ve Karadeniz popülasyonları arasında anlamlı farklar belirlenmiştir. Yapılan Fst testi, AMOVA testi sonuçlarını büyük oranda desteklemiştir. Dünya örnekleri kullanılarak yapılan sonuçlarda Karadeniz ve Marmara soylarının olası kökeni ılıman soy olarak belirlenirken, Ege bölgesi soylarının olası kökeni ılıman ve tropik soyların karışımı olmasının muhtemel olduğu belirlenmiştir. Ae. aegypti türü için yapılan çalışmalarda AMOVA testi sonuçlarına göre Türkiye ve Gürcistan örnekleri arasında anlamlı fark gözlemlenmemiştir. Bu durum Türkiye'deki türün Gürcistan kökenli bir soy olduğu ve Türkiye için yeni bir invazyon olmadığını ortaya koymuştur. Elde edilen veriler türün genetik varyasyonunun doğudan batıya doğru azaldığını göstermiştir. Bazı haplotiplerin, yalnızca Karadeniz ve Kafkasya bölgesine karakterize olduğu belirlenmiştir. Yapılan filogenetik ağaçlarında Karadeniz bölgesindeki Ae. aegypti soyları her bir gen bölgesi için belirli bir bölgeye ait örneklerle kümelenme göstermemiştir. Bu sonuçlar Karadeniz bölgesindeki Ae. aegypti soyunun 1950'li yıllardan kalma soy olabileceğine işaret ediyor olabilir. Türlerin olası vektörlük durumlarının araştırılması amacıyla yapılan çalışmalarda 2018 yılında Rize ve Çayeli'nde Batı Nil virüsü (BNV) ve Artvin, Hopa'da ise Ae. filavivirüs varlığı tespit edilmiştir. 2019 yılında ise Çayeli, Fındıklı, Arhavi İstanbul Adalar ve Kırklareli örneklerinde BNV varlığı, Fındıklı ve İstanbul Adalar örneklerinde Ae. filavivirüs ve Hopa örneklerinde Cell fusing agent belirlenmiştir.