Afganistan'da haşhaş üretimine alternatif ürün olarak safran'ın sosyo-ekonomik öneminin belirlenmesi

Çalışmanın amacı, Afganistan'da haşhaş üretimine alternatif olarak önerilen safran üretimi yapan çiftçilerin sosyo-ekonomik yapılarını, sektörün sorunlarını ve uygulanan politikanın üretici gelirinde nasıl bir değişime neden olduğunun tespit edilmesidir. Araştırmada birincil veriler, 2016-2017 üretim döneminde Afganistan safran üretiminin %98'ini oluşturan Herat ilinde safran üretiminde önemli paya sahip 4 ilçede çiftçiler ile yüz yüze yapılan anketlerden sağlanmıştır. Safran üretimi yapan çiftçilerin üretimlerinde etkili olan faktörlerin belirlenmesinde, faktör analizi ve sonrasında kümeleme analizi yapılmıştır. Safran verimine etki eden faktörlerin belirlenmesinde ise OLS regresyon analizi kullanılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre; Afganistan'da 2015-2016 üretim döneminde 4.7 ton kuru safran üretilmiştir. 2016-2017 üretim döneminde safran üretimi %29'luk bir artışla, 6.08 tona yükselmiştir. Tarımsal üretimi etkileyen 28 risk kaynağı faktör analizi yapılarak 9 faktöre indirilmiştir. Bu faktörler, K-Ortalamalar kümesi yöntemine göre 2 küme olarak analiz yapılmıştır. Risk kaynaklarına göre, 1. kümede bulunan çiftçiler, toplam çiftçilerin %2.63'ünü, 2. kümede bulunan çiftçiler, toplam üreticilerin %97.37'sini oluşturmaktadır. Tarımsal üretimde önemli olan faktörler kümelere göre 1. kümede olumsuz iklim şartları en önemli faktör iken ikinci sırada piyasa istikrarsızlığı önemli faktör olarak belirlenmiştir. İkinci kümede olumsuz iklim şartları en önemli faktör olarak belirlenmiştir. Safran üreticileri ortalama yıllık 6.6 kg safran üretmektedirler. 36-45 yaş aralığındaki üreticilerin daha fazla üretim yaptıkları regresyon analizi sonucunda tespit edilmiştir. Gelir seviyesi düşük olan üreticilerin safran üretimine daha az ilgi gösterdikleri görülmektedir. "Devlet izin verse safran yerine haşhaş üretmeye devam ederim" cevabını veren üreticilerin safran üretimini benimsemedikleri bu düşüncede olan üreticilerde üretimin diğerlerine göre daha düşük olduğu tespit edilmiştir.