Afyonkarahisar, Sivrihisar ve Antalya'da bulunan XIII.yüzyıl dönemi cami kıblelerinin irdelenmesi

Camilerin kıble doğrultularının araştırılması günümüzde önem kazanmaktadır. Bu tez çalışmasında kıble açılarında anormal farklılıklar bulunan Afyonkarahisar Ulu Cami, Sivrihisar Ulu Cami ve Antalya Yivli Minare Camileri tez konusunu oluşturmuştur. Farklılığın sebebini açıklayabilmek adına camileri inşa eden kişilerin kullanmış olabilecekleri İslam'ın ortaya çıkışından günümüze kadar kullanılmış olan tarihsel kıble belirleme yöntemleri araştırılmış ve mevcut farklılığın sebebi olup olamayacağı değerlendirilmiştir. Bu tarihi yöntemler içerisinde zamanın bilimsel çalışmaları olan matematiksel yöntemlerin ihtiyaç duyacağı eski coğrafi veriler ve bu verilerin elde edilme yöntemleri araştırılarak cami kıblelerindeki farklılık ile ilişkisi değerlendirilmiştir. Bu kapsamda en eski olarak Batlamyus'un coğrafi verilerine kadar ulaşılmıştır. 17 caminin kıble araştırması yapılmış ve camilerin bulunduğu şehirlerde bilinen ve uygulanmış olan tarihsel kıble yönleri ortaya çıkartılmıştır. Camilerin kıble doğrultularında mevcut olan anormal farklılığın sebebini araştırmak için levha tektoniğinin kıble doğrultusuna etkisi, revizyonist iddiaların değerlendirilmesi, camilerin inşaları sırasında pusula kullanımı ve pusula sapmasının etkisi, usturlap ve aletsel yöntemlerin hataya sebep olabilme ihtimalleri değerlendirilmiş. Camilerin inşa tarihlerinde mevcut olan pusula sapma değerleri CALS3K.4 modeli kullanılarak elde edilmiştir. Sözü geçen ihtimallerin hiçbiri mevcut farklılığın sebebi olamayacağı ortaya çıkartılmıştır. Afyonkarahisar Ulu Cami, Sivrihisar Ulu Cami ve Antalya Yivli Minare Camilerinin gerek yönelim gerek plan bakımından Pessinus Roma tapınağı kalıntısı ile benzerlik gösterdiği belirlenmiştir. Araştırmalar neticesi söz konusu benzerliği gösteren ve tapınak veya kilise geçmişi olan birçok cami olduğu belirlenmiştir.