Aile işletmelerinde selef açısından halef hazırlamanın halef açısından yönetimi devralmanın beklenti ve zorlukları üzerine bir araştırma

Aile işletmeleri, istihdam oluşturulmasında önemli rol oynayan ekonomik ve sosyokültürel düzenin önemli bir dinamiğidir. Buradan hareketle aile işletmeleri kurulduktan sonra sürekli olması önemli bir gerekliliği ifade eder. Sürekliliğin sağlanması ise aile işletmelerinde nesiller arasında sağlıklı bir yönetimin devri ile mümkün olacaktır. Yönetimin devri aşamasında aile işletmelerinde selef ve halefin beklenti ve zorluklarının tespiti sağlıklı bir yönetim devrini ortaya çıkarmada etkili görülmektedir. Ancak ulusal akademik yazında aile işletmelerinin sürekliliğinin sağlanmasında kritik bir aşama olan aile işletmelerinin yönetiminin devri sürecinde 1. nesilden 2. nesile devirlerdeki halef ve seleflerin beklenti ve zorluklarına ilişkin algıları ile 2. nesilden 3. nesile devirlerdeki halef ve seleflerin beklenti ve zorluklarına ilişkin algılarının belirlenmesi, belirtilen nesil grupları arasındaki olası farklılıkların ortaya çıkartılması ve farklılıkların birbirleriyle kıyas edilerek incelenmesine yönelik gereken önemin verilmediği görülmektedir. Literatürde selef ve halefin yönetimin devri sürecindeki beklenti ve zorluklarını belirlemeye ilişkin az sayıda çalışma vardır ve ortaya çıkarılan çalışmaların sadece tek aktöre (selef veya halef) odaklandığı görülmektedir. Literatürdeki bu boşluktan hareketle çalışma kapsamında aile işletmelerinde yönetimin devri sürecinde selef ve halef aktörlerinin beklenti ve zorluklarının belirlenmesi ve 1. ve 2. nesil ile 2. ve 3. nesil arasında beklenti ve zorlukların karşılaştırılması amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda çalışma, aile işletmeleri yönetiminin devri sürecinde 1. nesilden 2. nesile devirlerdeki halef ve seleflerin beklenti ve zorluklarına ilişkin algıları ile 2. nesilden 3. nesile devirlerdeki halef ve seleflerin beklenti ve zorluklarına ilişkin algılarının belirlenmesi, belirtilen nesiller arasındaki farklılıkların ortaya çıkartılarak birbirleriyle kıyas edilecek şekilde tasvir edilmesini sağlayan nitel bir araştırma olarak kurgulanmıştır. Çalışma kapsamında verilerin elde edilmesinde mülakat tekniği benimsenmiştir. Mülakat yapılacak katılımcıların belirlenmesinde ise amaçlı örnekleme tekniği benimsenmiştir. Bu kapsamda 2021 yılındaki İSO 500/İSO ikinci 500 sıralamasına dahil olmuş veya TAİDER mensubu bir aile işletmesindeki selef ve halefler örnekleme dahil edilmiştir. Veri analizinde ise yönlendirilmiş içerik analizi kullanılmıştır. Araştırma sonucunda aile işletmeleri yönetiminin devri sürecinde selef ve haleflerin beklentilerine ve sürecin zorluklarına ilişkin algılarının büyük oranda literatürden farklılaştığı görülmüştür. Yapılan literatür taramasında belirlenen 21 beklenti ve zorluk katılımcılara yöneltilmiştir. Literatür taraması sonucunda belirlenen 21 beklenti ve zorluktan yalnızca yedisinde (7) (selefin halefe karşı saygılı tutum sergilemesi ve anlayışlı olması, selefin devretme niyetinin olması, halefin donanımlı olması vb.) literatürle uyumlu sonuçlara, 14'ünde ise (halefin selefe karşı sabırlı tutum sergilemesine yönelik beklentilerin halefte yarattığı baskı, selefin yöneticiliği bırakmama isteği vb.) literatürden farklı sonuçlara ulaşılmıştır. Yapılan analizlerde "işletmelerin kurumsallaşma düzeyi, yapılan iş ve işlemlerin yazılı kurallar ve belli bir plan dahilinde yapılması, selef ve halef arasındaki ilişki düzeyi" gibi faktörlerin selef ve halef aktörlerinin beklenti ve zorluklarının oluşmasında etkisi olduğu da görülmüştür.