Alternatif performans ölçütlerinin finansal performansla ilişkisi ve bilgi ortamı kalitesinin rolü

Bu çalışma, alternatif performans ölçütlerinin finansal performans üzerindeki etkisini ve bu ilişkide bilgi ortamı kalitesinin düzenleyici rolünü incelemektedir. Alternatif performans ölçütleri, özellikle Düzeltilmiş FAVÖK (Adjusted EBITDA), son yıllarda şirketlerin finansal raporlamalarında giderek daha fazla yer almakta ve yatırımcı kararlarını etkilemektedir. Ancak, bu ölçütlerin finansal performans üzerindeki etkisi ve bu etkiyi şekillendiren bilgi ortamının moderatör etkisi ile ele alan literatürde sınırlı sayıda çalışma bulunmaktadır. Literatürde alternatif performans ölçütlerinin etkisi konusunda bilgilendirici teori ve fırsatçı teori olmak üzere iki temel yaklaşım bulunmaktadır: Bilgilendirici teori, alternatif performans ölçütlerinin yatırımcıların bilgi ihtiyacını karşıladığını ve bilgi asimetrisini azalttığını savunurken; fırsatçı teori, şirketlerin bu ölçütleri manipülatif amaçlarla kullanabileceğini öne sürmektedir. Bu çalışma, her iki teorik perspektifi de dikkate alarak, bilgi ortamı kalitesinin bu ilişkideki düzenleyici rolünü inceleyerek literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Araştırmanın örneklemini, 2015-2024 yılları arasında BIST100 endeksinde yer alan ve IFRS raporlaması yapan şirketler oluşturmaktadır. Veri seti, şirketlerin finansal raporlarından ve Kamuyu Aydınlatma Platformundan elde edilen bilgilerden oluşturulmuştur. Çalışmada, alternatif performans ölçütü olarak Düzeltilmiş FAVÖK kullanılmış, finansal performans göstergeleri olarak ise aktif kârlılık (ROA), firma piyasa değeri (Tobin Q) ve hisse senedi getirileri (Q1-Q4) incelenmiştir. Bilgi ortamı kalitesini ölçmek için, literatürde sıklıkla kullanılan dört değişkenin (işlem hacmi, piyasa değeri, alım-satım farkı ve analist sayısı) birleşiminden oluşan kapsamlı bir endeks geliştirilmiştir. Bu endeks, temel bileşenler analizi kullanılarak oluşturulmuş ve bilgi ortamı kalitesinin çok boyutlu yapısını yansıtacak şekilde tasarlanmıştır. Bilgi ortamı kalitesi yüksek olduğu tespit edilen şirketler, hem içsel yönetişim süreçlerinde hem de dış paydaşlarla kurdukları finansal iletişimde bilgi asimetrisini en aza indirebilen yapılardır. Ayrıca, söz konusu şirketlerin hisse senetleri yüksek işlem hacmine ve piyasa değerine sahiptir; bu da daha geniş bir yatırımcı kitlesine hitap etmeleri ve şeffaflık baskısı altında olmalarına yol açar. Son olarak, bu şirketlerin hisseleri düşük alış-satış makasına (bid–ask spread) sahiptir; bu da piyasanın şirket hakkında yeterli ve dengeli bilgiye sahip olduğunu, dolayısıyla bilgi asimetrisinin düşük düzeyde olduğunu gösterir. Tüm bu unsurlar, şirketin bilgi ortamı kalitesinin yüksek olduğunu ve bilgiye dayalı karar alma süreçlerinde paydaşlara avantaj sağladığını göstermektedir. Çalışmadaki araştırma hipotezleri, alternatif performans ölçütlerinin finansal performans üzerindeki doğrudan etkisini ana model hipotezleri ile; bilgi ortamı kalitesinin bu ilişkideki düzenleyici rolünü̈ etkileşim terimli hipotezlerle ve olası doğrusal olmayan etkileri karesel terimli hipotezlerle test etmektedir. Hipotezlerin test edilmesinde, panel regresyon analizi yöntemleri kullanılmış̧ ve sabit etkiler tahmincisi tercih edilmiştir. Ayrıca sektör bazlı sabit etkiler ve zaman bölümlendirme testi ile model sağlamlık testleri gerçekleştirilmiştir. Araştırma bulguları, Düzeltilmiş FAVÖK'ün tüm finansal performans göstergeleri üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Bu bulgu, alternatif performans ölçütlerinin şirketlerin finansal performansını açıklamada önemli bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Bu ilişki sayesinde literatürdeki alternatif performans ölçütü kullanımının şirketlerin kendi hikayelerini anlatmada ve bilgilendirici rolünü desteklemektedir. Bilgi ortamı kalitesinin düzenleyici rolüne ilişkin bulgularda ise, bilgi ortamı endeksi ile Düzeltilmiş FAVÖK arasındaki etkileşim teriminin, ROA ve Tobin Q modeli için istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif olduğunu göstermektedir Bu bulgu, bilgi ortamı kalitesi yüksek olan şirketlerde, Düzeltilmiş FAVÖK'ün ROA ve Tobin Q üzerindeki etkisinin daha güçlü olduğunu ortaya koymaktadır. Çeyreklik hisse senedi getirilerde ise dönemsel farklılıklara rastlanmaktadır. Bu durum aradaki ilişkinin bilgi ortamının moderatör etkisi ile incelendiğinde karmaşık sinyaller yarattığını göstermektedir. Doğrusal olmayan etkilere ilişkin bulgular ise, Düzeltilmiş FAVÖK'ün ROA ve tüm çeyreklik hisse getirileri üzerindeki etkisinin doğrusal olmadığını, belirli bir eşik değerden sonra marjinal etkinin azaldığını göstermektedir. Bu bulgular, düzeltilmiş FAVÖK kullanımının başta bilgilendirici motivasyonla uyumlu olduğunu, ancak belirli eşiklerin aşılması durumunda bu sinyalin yatırımcılar açısından sorgulanabilir hâle gelebileceğini düşündürmektedir. Bu yönüyle model, performans analizlerinde marjinal etkinliğin sınırlarını dikkate alan doğrusal olmayan modellere duyulan gereksinimi açıkça ortaya koymaktadır. Araştırma bulguları hem bilgilendirici teori hem de fırsatçı teori perspektifinden değerlendirilebilecek karma sonuçlar sunmaktadır. Düzeltilmiş FAVÖK'ün finansal performans göstergeleri üzerindeki pozitif etkisi, bilgilendirici teorinin öngörülerini desteklerken; bu etkinin doğrusal olmaması ve belirli bir noktadan sonra marjinal faydanın azalması, fırsatçı teorinin bazı yönlerini desteklemektedir. Bilgi ortamı kalitesinin düzenleyici rolüne ilişkin bulgular ise, şeffaflığın ve bilgi kalitesinin, alternatif performans ölçütlerinin potansiyel manipülatif etkilerini sınırlandırabileceğini göstermektedir. Bu çalışma, alternatif performans ölçütleri ve finansal performans arasındaki ilişkiye dair literatüre hem teorik hem de pratik açıdan önemli katkılar sunmaktadır. Teorik açıdan, bilgi ortamı perspektifi ve doğrusal olmayan etkiler gibi yeni bakış açıları sunarak, literatürdeki mevcut anlayışı genişletmektedir. Pratik açıdan ise, yatırımcılar, şirket yöneticileri, düzenleyici kurumlar ve analistler için değerli içgörüler ve öneriler sunmaktadır. Araştırmanın sınırlılıkları arasında, örneklemin BIST100 şirketleriyle sınırlı olması, belirli bir zaman dilimini kapsaması ve sadece Düzeltilmiş FAVÖK'e odaklanması yer almaktadır. Gelecek çalışmalar, farklı ülkelerde ve farklı raporlama rejimlerinde karşılaştırmalı analizler yapabilir, uzun vadeli etkileri inceleyebilir ve farklı alternatif performans ölçütlerinin etkilerini karşılaştırabilir. Sonuç olarak, bu çalışma, alternatif performans ölçütlerinin finansal performans üzerindeki etkisinin karmaşık ve çok boyutlu olduğunu ve bu etkinin bağlamsal faktörlere bağlı olduğunu göstermektedir. Özellikle, bilgi ortamı kalitesinin alternatif performans ölçütlerinin etkinliğini şekillendiren önemli bir faktör olduğu vurgulanmaktadır. Bu bulgular, alternatif performans ölçütlerinin finansal raporlamadaki rolü ve etkisi hakkında daha kapsamlı bir anlayış geliştirmeye katkıda bulunmaktadır.