Alzheimer demansı ve ileri yaş depresyonunu ayırt edecek kısa nörobilişsel test bataryasının geliştirilmesi

Erken evre Alzheimer demansı ile ileri yaş depresyonunun ayırıcı tanısında kapsamlı ve zaman alan nöropsikolojik değerlendirmelerin gerekmesi, hem yaşlı bireyler hem de uygulayıcılar için önemli bir güçlük oluşturmaktadır. Bu araştırma, pilot çalışma niteliğinde olup literatür doğrultusunda Alzheimer demansının ve ileri yaş depresyonunun ayrımını yapabildiği bulgulanan testlerden nispeten daha kısa bir nörobilişsel değerlendirme protokolü oluşturarak hızlı bir tarama sağlamayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda, İstanbul'da yaşayan ve 60-79 yaş aralığında Alzheimer demansı tanılı (n=15), sağlıklı kontrol grubu (n=15) ve geç başlangıçlı ileri yaş depresyonu tanılı (n=2) katılımcılardan veriler toplanmıştır. İlk aşamada, katılımcılara Geriatrik Depresyon Ölçeği, Mini Mental Durum Testi, Wechsler Bilgi ve Yönelim Alt Testi, Sayı Menzili testleri uygulanmıştır. İkinci aşamada Mantıksal Bellek Testi, Rey Karmaşık Şekil Testi, Öktem Sözel Bellek Süreçleri Testi Kısa Formu, Boston Adlandırma Testi Kısa Formu, Sözel Akıcılık Testleri, Benzerlikler Testi Kısa Formu'nu içeren İstanbul Kısa Nörobilişsel Test Bataryası uygulanmıştır. Verilerin istatistiksel analizleri SPSS 29.0 programı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Normal dağılımın Shapiro-Wilk Testi ile değerlendirilmesinin ardından Bağımsız Örneklem T-Testi ve Mann-Whitney U Testi ile gruplar arasında karşılaştırmalar yapılmış, yaş ve eğitimin kontrol edilmesi amacıyla ANCOVA ve Quade Testi uygulanmıştır. Sonuçlara bakıldığında, İstanbul Kısa Nörobilişsel Test Bataryası'nın tüm alt bileşenlerinde anlamlı farklılıklar görülmekte olup (p<0.05) bu farklılıkların büyük - çok büyük etki büyüklüğü gösterdiği ortaya konmuştur. Ayrıca, depresyon tanılı katılımcılar, z puanları üzerinden bireysel olarak değerlendirilmiştir. Dahası, literatüre bakıldığında benzer bir patern ileri yaş depresyonu için de sağlanmakta olup İstanbul Kısa Nörobilişsel Test Bataryası'nın, erken evre Alzheimer demansı ve ileri yaş depresyonunu ayırt etme konusunda önemli bir potansiyel taşıdığı görülmektedir. Klinik uygulamalarda hızlı, ekonomik ve güvenilir bir tarama yöntemi olarak kullanılabileceğine işaret eden bulgular, geliştirilen kısa protokolün yalnızca ayırıcı tanıda değil, hastalığın takibinde de genel bilişsel durumu değerlendirmede işlevsel olabileceğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, hem ayırıcı tanı hem de bireyselleştirilmiş tedavi planlarının oluşturulmasına katkı sağlayarak ileri araştırma ve uygulamalara temel oluşturabilir.