Anadolu dağcıl çeşitliliğinin oluşumunda Toros yolu'nun yeri: Parapholidoptera ve Aparapholıdoptera cinslerinin filocoğrafyası

Anadolu'nun Batı Palearktik'teki buzul sığınak işlevi geniş bir coğrafyanın biyoçeşitliliğinde belirleyici olmuştur. Özellikle Anadolu'daki yükselti hatları dağcıl türler için güney enlemlerde elverişli habitatlar bulunduran alanlar olmuştur. Bu bağlamda, Toros Yolu olarak tanımlanan topografik hat dikkat çekicidir. Kuzeydoğuda Anadolu Diyagonali'ni teşkil eden yükseltileri kapsayan, Toroslar ile devam ederek güneyde Levant bölgesindeki yükseltilerle ilişkili olan ve Ege'deki kesikli yükselti hattıyla Balkanlar'a doğru devam eden bu hattın bir biyoçeşitlilik rezervi barındırdığı pek çok çalışmayla ortaya konmuştur. Buna karşın, Toros Yolu'nun nasıl işlediği ve biyocoğrafik katkısı kapsamlı olarak ele alınmamıştır. Bu eksikliğe yönelik planlanan doktora tez çalışması kapsamında Anadolu dağcıl biyoçeşitliliğinde Toros Yolu'nun etkisi Parapholidoptera ve Aparapholidoptera cinsleri filocoğrafyası üzerinden hem genetik hem de ekolojik açıdan ele alınmıştır. Moleküler analizler için mitokondriyal COI ve ND2 ile nükleer ITS1-ITS2 genler Sanger dizileme metodu ile diziletilmiş ve veri setleri oluşturulmuştur. Veri setlerinde Parapholidoptera ve Aparapholidoptera cinslerinden sırasıyla; on fenotipik türün yirmi beş populasyonu ve üç türün üç populasyonu temsil edilmiştir. Tekil genlere ek olarak COI+ND2 (MTM) veri seti oluşturulmuş ve toplamda dört ayrı veri seti üretilmiştir. Moleküler veriler ile; i) cinslerin filogenisi, ii) cinslerin çeşitlenme zamanları, iii) tür sınırları testleri ile genetik türler ve iv) Parapholidoptera cinsinin atasal stok populasyonun yeri tahmin edilmiştir. Anadolu Diyagogali'nin kuzey yarısında yayılış gösteren Aparapholidoptera cinsine karşın Parapholidoptera cinsi tipik Toros Yolu yayılışı göstermektedir ve bu nedenle biyocoğrafya analizlerinde tercih edilmiştir. Parapholidoptera cinsinin toplam yayılışı Marmara ve Kuzeybatı Anadolu, Ege, Güney Toroslar, Anti Toroslar, Orta Kuzey Anadolu ve Aşağı Kafkaslar olarak altı biyocoğrafik alana ayrılarak analiz edilmiştir. Ekolojik analizler ile Toros Yolu'nun zirveler ve vadilerle bölünmüş girift yapısının çeşitlenmeyi nasıl etkilemiş olabileceğini irdelemek adına güncel varlık verileri kullanılarak Parapholidoptera cinsine karakter evrimi testleri ve Parapholidoptera ve Aparapholidoptera cinslerine ekolojik niş modellemesi yapılmıştır. Çalışmanın bulguları P. spinulosa, P. castaneoviridis, P. signata ve A. kosswigi türlerinin resiprokal monofilisini desteklenmemiş ve cinsler içerisinde hem fenotipik hem de genetik karakterler ile birlikte taksonomik revizyona ihtiyaç olduğunu ortaya koymuştur. Tür sınırlarının testi analizleri en yalın olarak Parapholidoptera için on sekiz, Aparapholidoptera için ise üç genetik tür önermiştir. Zaman ağaçları ile her iki cinsin de Messiniyen'deki ortak bir atadan köken aldığı ve Pleistosen iklim döngülerinin çeşitlenmenin itici gücü olduğu bulunmuştur. Biyocoğrafya analizleri, cinsin Orta Kuzey Anadolu ve Anti Torosları kapsayan alanda bulunan bir atasal stok populasyondan köken aldığını önermiştir. Uç dallara doğru gelindiğinde Orta Kuzey Anadolu soy hattı kendi içerisinde çeşitlenirken, Anti Toroslar soy hattı Toros Yolu üzerindeki diğer tüm populasyoların kurucusu olmuştur. Temel bileşenler analizi ile biyoiklimsel parametrelerin varyasyonu açıklayan ilk beş değişkeni ve rakım olmak üzere altı ekolojik karakterin, rastgele evrimi tanımlayan BM (Brownian Motion) ve atasal durumun korunduğunu öneren OU (Ornstein-Uhlenbeck) modellerine uygun olarak evrildiğine ve cinsin fenolojik döngüsünün mevsimsellikle evrimsel olarak korunduğuna işaret etmiştir. Sıcaklık, yağış, izotermallik ve mevsimsellik biyoiklimsel değişkenlerini içeren karakterlerden yalnızca mevsimsellilk ile ilişkili olan temel bileşende filogenetik sinyal bulunmuştur. On dokuz biyoiklimsel parametre ile yapılan son buzullararası ve son buzul dönem ile 1970 ve 2070 yılları olmak üzere dörder ayrı ekolojik niş modellemesi sonucunda Toros Yolu'nun hem dikey hem de yatay yayılış değişimlerine sahne olduğu ortaya konmuştur. Tez çalışmasının ana hedefi Toros Yolu varsayımının sınanması olduğu için taksonomik revizyon çalışmanın kapsamı dışında bırakılmıştır. Çeşitlenme zamanlarına ilişkin bulgular Anadolu'daki pek çok dağcıl soy hattında kaydedilen Pleistosen iklim döngüleriyle allopatrik türleşme yoluyla evrimleşme modelini desteklemiştir. Çeşitlenmenin coğrafyasına dair elde edilen bulgular ise Toros Yolu'nun güney doğusunda ve Anadolu Diyagonali'nin güney sınırında yer alan Amanos Dağ sırasının Anadolu ile Levant arasındaki faunal/floral alışverişte etkin olduğunu ortaya koymaktadır. Bulgular aynı zamanda Anadolu buzul sığınağının pek çok dağcıl türün atasal köken yeri olabileceği yönündeki varsayımları desteklemiştir. Ekolojik veriler Toros Yolu'nun Anadolu buzul sığınağı içerisinde çok çeşitli iklimsel nişler barındığına dikkat çekmiştir. Toros Yolu'nun dikey yayılış değişimleri ile Anadolu içerisindeki biyoçeşitliliğin korunmasında hem de yatay yayılış değişimlerle komşu coğrafyalarla olan faunal alışverişte etkin rol oynadığı görülmüştür.