Anadolu kökenli tarımsal genetik kaynak lens Culinaris medik. türünün genetik çeşitliliğinin ve filocografik örüntülerinin belirlenmesi

Bu çalışmada, Anadolu'dan ve Verimli Hilal'den köken alan mercimek ile onun yabani akrabalarının genetik çeşitliliği ve filocoğrafik örüntüleri incelenmiştir. Kültür bitkisi olan mercimek, Lens cinsi içinde, Lens culinaris Medik. türü olarak sınıflandırılır. Gerek cinsin gerekse türün alt sistematik kategorilerindeki görüş ayrılıkları ve yakın zamanda keşfedilen taksonlar nedeniyle, cins altındaki taksonomik pozisyonları netleştirmek amacıyla morfolojik ve moleküler çalışmalar yapılmıştır. Böylece Anadolu'ya ait örneklerin taksonomik değerlendirilmesi yapılmış ve teşhis anahtarı oluşturulmuştur. Tüm genom analizi ile genetik çeşitlilik ve filocografik örüntüler değerlendirilmiş; cinse ait taksonların koruma stratejilerinin geliştirilmesinde faydalı olacak ekolojik niş modelleri oluşturulmuştur. Çalışma kapsamında taksonların hem doğal dağılım alanlarından toplanan örneklerde, hem de gen bankaları ve herbaryum örneklerinde morfolojik incelemeler yapılmıştır. Tüm genom analizleri, Türkiye'de yayılış gösteren 5 taksona ait 24 bireyde gerçekleştirilmiştir. Niş modellerinde ise küresel varlık verileri kullanılmış olup, Türkiye'den bir takson gözlem azlığı nedeniyle yanlılıktan kaçınmak için bu analizlere dahil edilememiştir. Ancak Dünya'da yayılışı bulunan diğer bir takson ile birlikte yine 5 taksonda niş modelleri oluşturulmuş ve yorumlanmıştır. Bu çalışma sonucunda Lens cinsine ait dört tür ve beş taksonlu sınıflandırmanın uygun olduğuna karar verilmiş, Anadolu örnekleri için teşhis anahtarı hazırlanmıştır. Lens culinaris subsp. orientalis (Boiss.) Ponert alt türünün Anadolu'da yüksek genetik çeşitlilik gösterdiği, kültür bitkisinin en yakın akrabası ve atasal taksonu olarak birincil gen havuzunda bulunduğu ortaya konmuştur. Ayrıca iklim değişikliğinin incelenen tüm Lens taksonlarının uygun habitatlarında çeşitli seviyelerde etkili olacağı sonucuna varılmıştır. Buna göre L. culinaris subsp. orientalis birincil gen havuzunda ve L. culinaris subsp. odemensis (Ladiz.) M.E. Ferguson & al. ise ikincil gen havuzunda bulunmaları aynı zamanda iklim değişikliğine hassas taksonlar olmalarıyla birinci dereceden öncelikli görülmüştür. L. culinaris subsp. tomentosus (Ladiz.) M.E. Ferguson & al. bilinen az sayıda popülasyonu ve iklim değişikliğine tepkilerinin bilinmemesi ile birincil öncelikli taksonlardandır. L. ervoides (Brign.) Grande ve L. lamottei Czefr. ise ikinci dereceden önceliklendirilmesi gereken taksonlar olarak önerilmiştir. L. nigricans (M. Bieb.) Godron, tarımsal genetik kaynak olarak hem dördüncül gen havuzunda bulunması hem de iklim değişikliğinden en az etkilenen tür olması nedeniyle korumada en az öncelliklidir. Çalışmanın sonuçları, gen bankası yöneticileri, koruma biyologları ve karar alıcılar için değerli veriler sunmaktadır. Ayrıca, rapor edilen projeksiyonlar, tarla bitkilerinin yabani akrabalarının korunmasında öncelik belirleme yöntemlerinin geliştirilmesi ve uygulanması açısından önemlidir.