Anadolu'da Yazılmış İlk Türkçe Mesnevilerde Muhammed, Ümmetve Kolektivite

Bu tez, Anadolu tarihinin demografik ve dinî dönüşümün önemli kırılma noktalarının aşıldığı on dördüncü yüzyılda yazıldığı bilinen veya tahmin edilen Türkçe mesneviler üzerinden, Peygamber odaklı dindarlık söyleminin farklı görünümlerini çok disiplinli bir yaklaşımla yorumlamayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda Dâsitân-ı İbrâhîm, Dâsitân-ı Güvercin gibi anonim metinler ile Gülşennâme, Garibnâme gibi yazar metinleri çalışma için tercih edilmiştir. Bu metinler edebî analiz, tarihsel bağlamsallaştırma ve fenomenoloji dahil olmak üzere farklı disiplinlerin bakış açılarından incelenerek birbirlerinden farklı olmalarına rağmen birbiriyle ilişkili olan sonuçlara ulaşılmıştır. Söz konusu metinlerin en önemli ortak özelliği toplumsal temalara ve önceliklere işaret etmeleridir. İlk Türkçe mesnevilerde Muhammed kimi zaman ümmetin ruhu, kimi zaman da inanlılar topluluğunu imleyen cismi, bazen manevi sığınağı, birçok zaman da muktedir bir kural koyucu olarak karşımıza çıkar. Bu tezin en önemli iddiasıysa, bu rollerin çeşitliliklerine rağmen ilk Türkçe mesnevilerde yansıtılan dinî-toplumsal söylemin Peygamberin karizması etrafında şekillendiğidir. Bu sav, İslâmî'nin Mesnevî'sindeki nur-ı Muhammedî öğretisi; Sehâvet-i İmam Alî, Dâsitân-ı İbrâhîm gibi metinlerdeki kurban motifi ve teması ve Gülşennâme ve Garibnâme'deki şeriat vurgulu kuralcı dindarlık söyleminin incelenmesiyle desteklenmiştir.