Ani kazısı sırlı seramik buluntuları (2019-2023)

İnsanlık tarihi kadar köklü bir geçmişe sahip olan seramik, çağları aşarak günümüze kadar ulaşmış birer tarihi belge niteliği taşımaktadır. Dünyanın birçok farklı bölgesinde örneğine rastlanılan seramikler bulunduğu bölgenin coğrafi ve kültürel özelliklerini yansıtmakta ve o bölgede yaşayan toplumun kimliğini yansıtmaktadır. Orta Çağ'ın kadim şehirlerinden olan Ani birçok medeniyete ev sahipliği yapmış Büyük Selçuklu Devleti'nin şehri fethetmesi ile birlikte Türklerin Anadolu'ya girdiği ilk şehir olarak tarihi kayıtlara geçmiştir. Ani, Anadolu'daki Türk İslam sanatının da başlangıç noktasını oluşturmaktadır. Şehirde bu döneme ait taşınabilir ve taşınamaz zengin çeşitlilikteki kültür varlığı günümüze kadar ulaşabilmiştir. Şehirde yapılan kazılar sonucunda ortaya çıkarılan ve ağırlıklı olarak Büyük Selçuklu dönemine tarihlendirilen sırlı seramikler bu kültürel varlıkların önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Bu eserler ağırlıklı olarak İran sırlı seramik sanatını yansıtmakla birlikte Kafkasya'da ve Anadolu'da gelişen Türk İslam etkisindeki seramik ekolünün ürünleri olarak değerlendirilmektedir. Ani'nin tarihi İpek Yolu üzerinde yer alması Uzak Doğu ülkelerine ait etkilerin ve yerel üslup özelliklerinin harmanlanmasına vesile olarak bölgeye has bir üslup geliştirilmesini sağlamıştır. 2019-2023 yılları arasındaki Ani kazılarından çıkarılmış Anadolu'da Türklere ait ilk sırlı seramik örneklerinin yer aldığı bu çalışma daha önce hiçbir bilimsel yayına konu olmamış özgün eserlerden oluşmaktadır. Çalışmada on bir farklı sır tekniğine sahip sağlam ve kırık parçalardan oluşan eserler ele alınmıştır. Çalışmada yer alan seramikler malzeme, tür, form, teknik ve süsleme özellikleri bakımından incelenmiş ve hem manuel hem de dijital çizimleri yapılmıştır. Bu eserler başta Ani'de yaşamış olan Bizans ve Gürcü sırlı seramikleriyle ve sınır komşusu olan Ermenistan örnekleriyle karşılaştırılarak benzer ve farklı yönleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Ani sırlı seramikleri ile yakın benzerlik gösteren Azerbaycan ve Kırım'ın Altın Orda dönemine ait sırlı seramikleriyle de karşılaştırmalı değerlendirme yapılmıştır. İslam seramik sanatının en önemli eserlerinin üretildiği başta İran olmak üzere Suriye, Mısır ve Irak sırlı seramikleriyle Ani örneklerinin ortak özellikler taşıdığı tespit edilmiştir. Hatta bu bölgelerden ithal edildiği düşünülen birebir benzer örnekler de çalışmada incelenmiştir. Anadolu'da Orta Çağ'ın önemli kentleri olan Ahlat, Samsat, Hasankeyf, Kubadabad ve Harran sırlı seramikleriyle de karşılaştırılarak Ani seramiklerinin Anadolu Türk İslam seramik sanatıyla benzer üslup özellikleri belirtilmeye çalışılmıştır. Türk İslam seramik sanatının Anadolu'daki ilk örneklerinin değerlendirildiği bu çalışmanın literatürdeki önemli bir boşluğu doldurması hedeflenmektedir. Anahtar Kelimeler: Kars, Ani, Büyük Selçuklu, Seramik, Sır.