Arap Dili ve Belagatinde "Ecvibe-i Müskite" üslubu: İbn Ebî 'Avn örneği

Sözün özü olan îcâz, Arap dilinde belagatle eşdeğer kabul görmüş ve i'câz ile birlikte Arapçanın diğer dillerden temayüz ettiği en temel özelliklerden olmuştur. Hem îcâz hem de i'câz özelliğinin ön plana çıktığı ifade araçlarından birisi de çalışmamıza konu olan ecvibe-i müskite (susturucu cevaplar) üslubudur. Bu üslup; gerek içerdiği belagat sanatlarıyla kazandığı ikna ve susturuculuk gücü açısından gerekse de sosyal hayatta insana kazandırdığı maddi ve manevi değerlerden ötürü oldukça değerli bir ifade tarzıdır. Kullanım alanı ve örneklerin yer aldığı edebî türlerin çok çeşitli olmasından ötürü bu çalışma mensûr edebiyat özelinde sınırlandırılmıştır. Çalışmamızda bu üsluba dair ilgili literatür taraması yapılarak bir kavram kronolojisi oluşturulmaya çalışılmıştır. İlk olarak İslamın temel kaynakları olan Kur'ân-ı Kerîm ve hadislerdeki kullanım örneklerine temas edilmiştir. Ardından bu üslup; Bağdatlı edip ve kâtib İbn Ebî 'Avn'a ait el-Ecvibetu'l-muskite özelinde kullanım alanlarına ve sahip olduğu belagat sanatlarına göre analiz edilmiştir. İbn Ebî 'Avn'a ait bu eser, mezkûr üslupla ilgili anekdotların bir araya getirildiği günümüze ulaşan en eski eser olma hüviyetini taşımaktadır. İbn Ebî 'Avn'ın bu eseri Arap, Fars ve Yunan kültürüne ait pek çok kıymetli malzemenin günümüze aktarılmasına aracılık etmekte ve içerdiği bin üçyüz doksan dört örnekle eşsiz bir külliyat oluşturmaktadır. Ayrıca bu eser, İbn Ebî 'Avn'dan sonra gelen edebiyatçılara kaynaklık etmiştir. Bu önemli özelliğine rağmen söz konusu eser üzerinde yapılmış kapsamlı bir akademik çalışmanın bulunmaması bizi bu araştırmayı yapmaya sevketmiştir. Eser, başta Câhiliyye dönemi olmak üzere Emevî ve Abbâsî dönemi siyasi ve içtimai hayata dair çok önemli bilgiler ihtiva etmekte ve dinî ve ahlaki pek çok ilkeye temas etmektedir.