Arapça mükâlemeye yönelik iki çalışma: Süleyman Sırrı'nın Teshîlü'l-Lehçe ve Zeki Mugâmiz'in Miftâh-ı Mükâleme adlı eserleri

Bu çalışma Osmanlı Devleti'nin son yıllarında yaşamış olan Ermenekli Süleyman Sırrı'nın ve Zeki Mugâmiz el-Halebî'nin Arapça mükâleme hakkında kaleme aldıkları eserlerle ilgilidir. Her iki eserin hedefi geçmişte de günümüzde de Arapça öğretiminde değişmeyen bir problem olan Arapça mükâlemedir. Birisi öğretmenliği, devlet adamlığıyla ön plana çıkan Türk asıllı bir âlim diğeriyse gazeteciliğiyle tanınan Arap asıllı bir Osmanlı tebaası olan bu iki zâtın Arapça mükâleme problemini çözmeye çalışırken nasıl bir yöntem takip ettiklerinin incelenmesi kanaatimizce önemlidir. Ayrıca bu iki zâtın mesleklerinin ve pozisyonlarının eserlerindeki yönteme nasıl etki ettiği de merak konusu olmuştur. Dolayısıyla böyle bir çalışmanın kaleme alınmasının temel nedeni iki farklı Osmanlı aydınının mükâleme sorununun halline dair sundukları çözümleri ve yöntemleri tespit etmek ve ardından bunları mukayese etmektir. Çalışma nitel analiz ve mukayese yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Üç bölüm halinde planlanan çalışmanın ilk bölümünde genel bir bakışla Osmanlı'da eğitim kurumlarına dair bilgilere yer verilmiş ve bu kurumlarda Arapça'ya dair okutulan eserler tespit edilmiştir. İkinci bölüm ise mukayeseye konu edilen iki müellifin hayat hikâyelerine ve eserlerine ayrılmıştır. Son bölümde ise iki eser her açıdan incelenip karşılaştırılmıştır. Bu usul ve içerikle yapılan çalışma neticesinde Süleyman Sırrı'nın Arapça öğrenememe ve konuşamama probleminin çözümünü basitleştirilmiş sarf ve nahiv konularının arasına yerleştirilecek olan günlük ibarelerin hoca eşliğinde Türkçe'den Arapça'ya ve Arapça'dan Türkçe'ye tercümesinde bulduğu sonucuna varılmıştır. Zeki Mugâmiz'in usulünün ise gramer kurallarını mükâleme içinde eriterek vermeye çalıştığı bir yöntem olduğu görülmüştür. Ek olarak bir Arap olan Mugâmiz'in bu çalışmasıyla Arap dili ve kültürünü aktarma, aynı zamanda tebaanın genel kültürünü geliştirme gibi ikincil maksatlarının olduğuna dair bulgulara ulaşılmıştır.