Arkeolojik ve yazılı veriler bağlamında Erken ve Orta Demir Çağ Hakkari bölgesi

Bu çalışmanın konusunu oluşturan Hakkari Dağlık Bölgesi Zagroslar dağ silsilenin kuzeye doğru uzanan devamı üzerinde yer alır. Bölge günümüzde kabaca Hakkari İlini, Van İlinin güneyini, Şırnak-Siirt-Bitlis hattının ise doğusunda kalan bölgeyi tanımlamaktadır. Sarp dağlar ve derin vadilerle kaplı bu bölge kendine özgü coğrafik ve kültürel özellikleri ile Eski Yakındoğu arkeolojisinde gizemini büyük ölçüde korumaktadır. Buna karşın bölgede şimdilik ilk insan izlerinin kanıtları yüksek yaylalarda sıkça rastlanılan ve Neolitik döneme tarihlenen, av sahnelerinin yoğunlukla işlendiği kaya resimleridir. Zagroslarda ele geçen arkeolojik kalıntılardan buradaki insan topluluklarının Prehistorik çağlardan itibaren avcılık ve toplayıcılıktan göçebe çobanlara ve nihayetinde yerleşik toplumlara nasıl dönüştüklerini gözler önüne sermektedir. Bu dönüşüm içinde Hakkari Dağlık Bölgesi'nin Erken Demir Çağ'da gerek kale gerekse de mezar veya nekropoller açısından zengin bir dokuya sahip olduğunu görüyoruz. Bu tez çalışmasında bölgede EDÇ ve ODÇ'ye tarihlenen kale, höyük, dirhe, stel ve mezarlar mercek altına yatırılmış, daha önceki çalışmalarda tespit edilenlerle birlikte yeni keşifler kayıt altına alınmıştır. Buna göre yaptığımız yüzey araştırmasında incelenen irili ufaklı 10 EDÇ kalesinin hemen hemen tümü bölgenin temel yeryüzü karakteristiğini oluşturan derin vadilerin yamaçlarında kurulu, vadiye hakim, kabaca işlenmiş taşlarla yapılan surlara sahip yerleşimlerdir. Mimari açıdan ODÇ'ye tarihlenen Kunin ve Bere Kele gibi bastiyonlu kaleler ve kaya mezarlarının yakınlarındaki Urartu Krallığı'nın etkisinde olduğunu görüyoruz. Kalelerin yanında özellikle Şırnak-Hakkari hattında yoğunlaşan ve bölgeye has bir yerleşim türü olduğu anlaşılan onlarca dirhe yapısının adeta birer gözcü kulesi şeklinde vadi sırtlarında sıralandıkları görülmüştür. Bunlardan başka bu çalışmada Hakkari Dağlık Bölgesi'nin EDÇ ve ODÇ kronolojik stratigrafisini verecek nitelikte çoğu Gever düzlüğüne yakın 7 höyük yerleşimi tespiti yapılmıştır. Bölgedeki kale, dirhe ve höyük yerleşimlerinin hiçbirinde sonuç alıcı bilimsel kazı çalışması yapılmaması tespitlerimizi sınırlar. Buna karşın tez çalışması sonucu bu kalelerin özellikle Orta ve Yeni-Assur yazıtlarına yansıyan Toroslardan Zagroslara kadar büyük bir coğrafyaya yayılmış Nairi kabileleri örneğinde olduğu gibi yarı göçebe aşiretlerden oluşan topluluklarına ait olduğu sonucuna ulaşılmıştır. MÖ II. bin başlarına ait Mezopotamya yazıtlarında adları Lullubi, Guti olarak geçen Zagros kabileleri gibi Hakkari bölgesinde yaşayan klanların MÖ I. bin'de Ukku (Hakkari merkezi?) ve Kumme (Beytüşşebap ?) gibi lokal kent devletleri öncülüğünde ittifak yaptıklarını görüyoruz. Böylece ciddi kamusal güç gerektiren yukarıda saydığımız Hakkari Bölgesi'ndeki kale, dirhe gibi büyük yatırımlar Assur yazılı metinlerinde bahsi geçen Ukku, Kumme gibi yerel güçlere bağlı klanlara ait olmalıdır. Bu klan veya aşiretler bölgenin sarp ve vadilerle parçalı topografik arazisinde her biri sınırları, kışlak (kale ve höyükler) ve yaylaları belli olan arazilerde hayvan sürülerine sahip yarı pastoral bir yaşam sürdürdüler. Neolitik dönemden itibaren Zagroslarda sürdürülen avcılık ve toplayıcılığa ek olarak evcilleştirilen hayvan sürüleri ile birlikte göçebe çobanlığa dayalı yeni sosyo-ekonomik durum coğrafyanın dayattığı bir yaşam modeli olarak günümüze kadar varlığını sürdürmüştür. Bu model ile birlikte klanlar arasında biraz daha öne çıkanların diğer klanlar üzerinde otorite sağlayıp yerel bir güç olma yolunda ilerlediği sonucuna ulaşılır. İncelediğimiz kale yerleşimleri içinde Levin Vadisini tutan Begire Kalesi büyük kamusal yapısı ile yerel bir merkez özellikleri taşır. Bunun dışında özellikle Mir Kalesi dibinde üst sınıflara ait avcı-savaşçılara ait steller ile zengin mezarlarıyla bir lokal şeflik merkezi özellikleri taşır. Bu mezarlarda (M1-M2) bulunan Habur ve Van-Urmiye Boyalıları ile plain simple ware türü seramik örnekleri Hakkari Bölgesi'nin MÖ. II. binyıldan itibaren Suriye ve Mezopotamya ile yakın kültürel ilişkileri kanıtlamıştır. Bunun yanında bazı monokrom seramikler ile "Kuzey Zagros Kültürü" olarak adlandırılan groovy ware türü mallar Hakkari Dağlık Bölgesi'ne özgü üretimler olarak değerlendirilmiştir. Arazi tespitlerinin yanında özellikle Van Müzesi'ne intikal etmiş seramikler hem form çeşitliliği hem de yapım tarzı açısından sıra dışı özellikler yansıtırlar. Bunlar arasında kahve-kiremit renkte ayaklı çanak-çömlekler ile tek kulplu ince cidarlı fincanların, uzun boyunlu yine keskin gövdeli kaseler EDÇ özellikleri yansıtan sıra dışı seramiklerdir. Bu seramikler Hakkari bölgesindeki EDÇ mezarlarından gelmektedir. Bölgede tespiti yapılmış EDÇ mezarlarının tümünün yeraltına örme şeklinde yapılan üstü kapak taşları ile kapatılmış oda mezarlar oldukları ve Van-Urmiye bölgelerindeki çağdaşları gibi çoklu gömülere sahip oldukları anlaşılmıştır. Mezarlarda niş, dromos gibi uygulamalarda bir bütünlük yoktur. EDÇ dönemi söz konusu mezar tipine ek olarak ODÇ'de bölgenin özellikle kuzeyinde Urartu Krallığı'nın etki alanında, Kunin ve Bere Kele kalelerinde görüldüğü gibi kaya mezarlarına rastlanılır. Bu mezarlar bölgenin yerel yöneticilerine ait olmalıdır. Bir bütün olarak bu tez çalışmasında incelenen EDÇ ve ODÇ'ye ait yerleşim, mezar ve buluntuların esasında hangi güç veya güçler tarafından yaratıldığını tüm detaylarıyla bilmiyoruz. Yine de ileride yapılacak bilimsel kazı ve araştırmalar bu konu ile birlikte bölgede arkeolojik anlamda gizemi koruyan çok sayıda soruya cevap olacaktır. Son olarak bu çalışmada ulaştığımız sonuçlar komşuları olan Urartu veya Assur'un sahip olduğu yazı, mühür veya tapınak yapısının olduğu krali bir merkez açısından şimdilik kayda değer bir ipucuna ulaşamadığımız bölgede Mir Kalesi Stelleri gibi bizleri şaşırtan verilerin keşfedilmesi bölgenin özellikle EDÇ ve ODÇ'nin yakın gelecekteki keşiflerle aydınlatılması noktasında umut vericidir.