Arûz tasarrufları bağlamında üçüncü Murâd Dîvânı (1-500. şiir)

Âhenk, manzum eserlerle mensur metinleri birbirinden ayıran temel unsurlar arasındadır. Manzum metinlerde büyük ölçüde vezinle sağlanan âhenk, şiir metinlerini ezberlemeyi ve akılda kalmayı kolaylaştıran bir unsurdur. Bu kapsamda arûz, klasik Türk şiirinde âhenk ve ritim sağlayıcı özelliği ile öne çıkar. Bilindiği üzere arûz, Arap ve Fars edebiyatlarında kullanıldıktan sonra Türk edebiyatına da nüfûz etmiştir. Türk edebiyatında İslâmiyet'ten önce hece vezniyle sağlanan âhenk, Türklerin İslâmiyet'i kabulüyle arûz veznine de kullanım alanı sağlamıştır. Türk dilinin yapısal özelliklerinden dolayı arûzu Türkçeye tatbik noktasında bazı sıkıntılar yaşanmıştır. Şâirler bu sorunların çözümü için "arûz tasarrufları" olarak da adlandırılan birtakım uygulamalara başvurmuşlardır. Bu tasarruflarla mısra, vezne uygun hâle getirilmeye çalışılmıştır. Yani kelime ve hecelerdeki eksikliği, fazlalığı veya açık-kapalı hece uyumsuzluğunu gidermek yönündeki tasarruflar, hep ölçüyü sağlamak amacına yöneliktir. Arûz vezni, Türk şiirinde asırlarca kullanılmış ve bu vezinle sayısız eser verilmiştir. Nitekim böylece köklü bir maziye sahip olan Türk şiirinde klasik bir şiir geleneği oluşmuştur. Bu gelenek çerçevesinde arûzla yazılmış pek kıymetli eserler üretilmiştir. Bu çalışmada Murâdî (Sultân Üçüncü Murâd) Dîvânı'nda bulunan ilk 500 gazel, arûz tasarrufları bakımından incelenmiş ve şâirin hangi arûz tasarruflarına yer verdiği tespit edilmiştir. Tespit edilen tasarruflar, uygun işaretlerle gösterilmiş ve sayısal verilerden de yararlanılarak yorumlamalar yapılmıştır. Dolayısıyla çalışma, Sultân Üçüncü Murâd'ın vezni kullanmadaki başarı düzeyini, somut verilere dayalı olarak objektif bir tutumla değerlendirme imkânı sağlamış olacaktır. Çalışmanın literatüre, kaynakların çeşitliliğini artırması yönünde katkı sağlayıcı olacağı ümit edilmektedir. Böylece Türk şiirine ve arûz konusuna küçük de olsa katkı sağlamak, kültür ve edebiyat dünyasının dikkatlerini bu konuya çekmek amaçlanmıştır. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde arûz üzerine genel değerlendirmelere yer verilerek arûz ve arûz tasarruflarının kısa tanımları yapılmıştır. İkinci bölümde uygulamaya dair bilgi verilmiş, uygulamayla ilgili tablo ve dikkat edilen hususlara değinilmiştir. Ardından ilgili tasarruflar, Murâdî Dîvanı'ndaki ilk 500 gazel üzerinde uygulamalı olarak çeşitli işaretlerle gösterilmiştir. Üçüncü bölümde ise elde edilen sayısal veriler ve bunlara ilişkin değerlendirmeler bulunmaktadır. Çalışma, Sonuç ve Kaynakça ile tamamlanmıştır.