Āsār-ı 'Acem: İran'ın antik tarihine farklı bir yaklaşım

Bu tez, on dokuzuncu yüzyılın sonlarında İran'da antik döneme dair çatışan algıları incelemektedir. Bu bakımdan çalışma, İranlılık kimliği ve İran milliyetçiliğinin entelektüel tarihine odaklanır. Seküler, İslam ve Arap karşıtı fikirleri 19.yüzyılda ortaya çıkan ve ana akım İran milliyetçiliğinin temel bileşenleri olarak gören tez, ayrıca milliyetçiliği teleolojik olarak yorumlayan ikincil literatürü eleştirir. Bu araştırma, İslam öncesi İran'a dair her türlü ilginin zorunlu olarak ana akım milliyetçilik ve mevcut dinî, sosyal ve entelektüel değerlerin toptan inkârı anlamına geldiği önermelerini de reddeder. Üç muhalif entelektüel—Mirza Fethali Ahundzâde, Celâleddin Mirza ve Mirza Aga Han Kirmani—Kaçar dönemi'nde milliyetçi düşünce ve tarihyazımının öncüleri olarak incelenmiştir. Buna karşın, Fursat al-Dovle'nin Āsār-ı 'Acem adlı eseri İslamî ve İslam öncesi İran'ı birbirini dışlayan tarihsel dönemler olarak görmeyerek İran kimliğine ve antik İran tarihine farklı bir yaklaşım geliştirir. Āsār-ı 'Acem, Kaçar dönemi entelektüelleri arasında antik döneme ilişkin artan ilgiyi yansıtsa da antik harabeleri anlamlandırmada alternatif yaklaşımların varlığını da gösterir. Bu araştırma ayrıca ana akım milliyetçiliğin doğuşunda etkili rol oynamış oryantalist ve Yeni-Zerdüştçü metinlerin Āsār-ı 'Acem'in başvurduğu kaynaklar arasında yer aldığını ortaya koymuştur. Bununla birlikte; irfan, felsefe/kelam, inanç, ahlâk gibi öğeleri içine alan geniş bir kavramsal kategori olarak İslam'ın Fursat al-Dovle'nin antik tarihe ve eserde ele aldığı diğer konulara ilişkin tavrını belirlemede daha etkili bir faktör olduğunu savunmaktadır. Çalışma ayrıca Fursat'ın antik İran'a bakışının daha kapsayıcı bir İranlılık kimliğine işaret ettiğini gösterir.