Efficiency evaluation of the wastewater treatment plants through interval data envelopment analysis

İçinde bulunduğumuz yüzyılda karşı karşıya kaldığımız problemlerden en büyüğü iklim krizi olarak kabul edilmektedir. Bu kapsamda iklim krizini yönetmek için Birleşmiş Milletler tarafından belirlenmiş 17 adet sürdürülebilir kalkınma amaçlarından birisi de "temiz su ve sanitasyon"dur. Çevresel kirliliğin ana etmenlerinden olan atık suların; arıtılması, uygun şartlarda deşarj edilmesi ve yeniden kullanıma kazandırılması süreçleri ile atıksu arıtma tesisleri (AAT) temiz suya erişim ve kirliliğin önlenmesi amacına doğrudan hizmet eden stratejik öğelerdir. Dünyada atık su arıtma tesisleri kentleşme ve endüstrileşmeyle birlikte sayıca artmakta ve teknoloji paralelinde gelişim göstermektedir. Bununla birlikte AAT'lerin etkin, verimli ve sürdürülebilir biçimde faaliyet göstermeleri konusu da araştırmacılar ve uzmanlar tarafından irdelenmekte, kamu ve özel sektör kuruluşlara yön gösterecek çalışmalar ve araştırmalar yürütülmektedir. Veri zarflama analizi (VZA), karar verme birimlerinin, birden çok girdi ve çıktı değişkeninin olduğu durumlarda göreceli etkinliklerinin ölçülüp değerlendirilmesine imkân sağlayan bir yöntemdir. Bu çalışmada inceleneceği üzere, uluslararası literatürde AAT'lerin etkinliklerinin VZA kullanılarak değerlendirilmesine yönelik değerli çalışma ve uygulama örnekleri mevcuttur. Ülkemizde bu alanda sınırlı sayıda akademik çalışmalar mevcut olup, literatürün araştırma ve uygulama bakımından gelişime açık olduğu görülmektedir. Bu çalışmada AAT'lerin farklı yıllardaki faaliyetlerini ve verilerdeki belirsiz durumları, çekinceleri dikkate alarak etkinliğini ölçmek ve değerlendirmek üzere üş aşamalı bir metodoloji önerilmiştir. Önerilen metodolojiye ilişkin uygulama İstanbul Büyük Şehir Belediyesi 88 AAT'sine ilişkin veriler kullanılarak gerçekleştirilmiştir. İlk olarak etkinlik değerlerinin hesaplanmasına yönelik girdi ve çıktı değişkenlerinin belirlenmesi için uzman görüşleri alınmış, bu görüşler çok kriterli bir karar verme yöntemi olan genişletilmiş SWARA ile değerlendirilmiştir. İkinci olarak AAT verileri farklı yıl etkinliklerinin tek seferde değerlendirilmesine olanak sağlamaya ve verilerdeki hata, belirsizlikleri gidermeye yönelik aralıklı değerlere dönüştürülmüştür. Bu aralıklı değerlerin farklı kombinasyonları için olası en iyi senaryo ve en kötü senaryolar için aralıklı bir biçimde etkinlik değerleri çıktı odaklı veri zarflama analizi kullanılarak hesaplanmıştır. Etkin ve etkin olmayan AAT'ler farklı senaryolardaki etkinlik değerleri dikkate alınarak sıralanmıştır. Son olarak ise AAT'lerin etkinlik değerleri için tesis yaşı ve türü bazında farklılık olup olmadığı irdelenmiştir. Bu tez çalışması, önerilen metodolojisi ile uzman görüşlerinin dikkate alınarak belirsiz durumlar ve farklı zaman aralıkları için karar verme birimlerinin değerlendirilmesine olanak sağlamakla birlikte, uygulaması ile Türkiye'de AAT'lerin etkinliklerinin değerlendirilmesi ve geliştirilmesine yönelik kamu ve özel kuruluşlara örnek bir çalışma niteliğindedir.