Avrasya Ekonomik Birliği ülkelerinin dış ticaretlerinin gravity modelleri ile incelenmesi

Gravity modeli, adını Newton'un "yerçekimi yasası"ndan alınmaktadır. Bu model iki kitle arasındaki çekim direnci, kitlelerin büyüklüğü ile doğru orantılı, aralarındaki mesafenin karesiyle ters orantılıdır. Uluslararası ticaretin modellenmesi ve analiz meselelerinde literatürde yoğunlukla karşılaştığımız Gravity Modeli dış ticaretin ne ölçüde etkili olduğunu incelenmesinde önemli araç olarak kullanılmaktadır. İlk kez Gravity modeli, 19.yüzyılınında H.Carey tarafından sosyal bilimlere uyarlanmıştır. 1960'lı yıllarında ise model devletlerarası ticaret akışlarına uygulanmıştır. Dış ticarette bu modelin uygulamasında iki ülke arasındaki ticaret hacmi, ülkelerin GSMH doğru orantılı, aralarındaki mesafeyle ters orantılı olarak değişir. Bu çalışmada, çekim modeli, Avrasya Ekonomik Birliği'nin (AEB) dış ticareti (ihracatı, ithalatı) üzerine uygulanmıştır. Modelde 13 ticaret ana partnerleri ile ve 2010 – 2021 yıllar arasını kapsayan 12 veri seti kullanılarak incelenmiştir. Kullanılan bağımsız değişkenler; AEB'nin ve diğer ülkelerin GSYH'lası, nüfusları, ülkelerin başkentlerinin Moskova'ya uzaklıkları, kriz, ortak sınır kukla değişkenleri şeklindedir. Bağımlı değişkenler ise AEB'nin dış ticareti (ihracatı, ithalatı)'dir. Yalnızca birim etkinin olduğu tek yönlü tesadüfi etkiler modeli üzerinde analiz yapılmış ve temel varsayım testlerinden sonra dirençli standart hatalar üreten Driscoll-Kraay Tahmincisi ve Robust ile tahmin edilmiştir. Panel regresyon modeli sonuçlarına göre; AEB ihracatı üzerindeki tahmin modelinde, birliğin GSYH'nın pozitif işaretli ve anlamlı çıkmıştır. Diğer ülkelerin GSYH'sı ise anlamsız çıkmıştır. AEB'nin ve diğer ülkelerin nüfus değişkenlerinin katsayılarının anlamlı ve pozitif işaretli olduğu bulunmuştur. Mesafe değişkeninin katsayısı ise beklenen negatif işarete sahiptir ve anlamlı olduğu saptanmıştır. Ortak sınırın, AEB'nin ihracatı üzerinde anlamlı etkisi bulunmuştur ve ortak sınır olan ülkeler arasında daha çok ticaret yapılması beklenmektedir. KRIZ değişkeninin önemli olmadığı karar verilerek model dışına bırakılmıştır. AEB'nin ithalatı üzerindeki model sonuçlarına göre anlamsız sonucuna ulaşmıştır. Anahtar Kelimeler: Gravity Model, Dış Ticaret, Avrasya Ekonomik Birliği, Panel Veri Analizi