Avrupa resim sanatında Turquerie etkisiyle tasvir edilen Türk halıları

Fatih Sultan Mehmet'in 1453'te İstanbul'u fethetmesiyle birlikte etkin gücün Bizans'tan Osmanlı'ya geçmesi Avrupa'da büyük yankı uyandırmış, Avrupalıların Türklere karşı duyduğu merak ve hayranlığın fitilini ateşlemiştir. Avrupa'yı, küçük el sanatları, mimari, giyim kuşam, edebiyat, müzik ve resim alanında etkileyen, Türk sanatı dahilinde icra edilen sanat eserleri Avrupa'da yoğun ilgi görmüş ve iki medeniyet arasında daima kültür alışverişinin yaşanmasına sebebiyet vermiştir. Türkler gibi yaşamak, Avrupalılar için olağan hale gelmiş ve zaman içerisinde Avrupa'da Türk modası yaygınlaşmıştır. Bu kültür etkileşiminde pastadaki en büyük paya sahip olan Türk halıları, ortaya çıktığı coğrafyada sıradan ve gündelik bir eşya olarak kullanılırken, Avrupa'da masaların üzerine serilen, duvarlara, pencere ve gondollara asılarak teşhir edilen bir dekorasyon öğesi haline gelmiştir. Avrupalı tüccarlar vasıtasıyla Avrupa'ya ulaşan Türk halıları, kiliselere bağışlanmış, dönemin ileri gelen soyluları tarafından satın alınarak, evlerde, saraylarda ve şatolarda dekoratif birer unsur olarak kullanılmıştır. Öyle ki, Türk halılarını bir statü göstergesi olarak gören Avrupa burjuvaları, Türk halıları üzerinde dönemin ünlü ressamlarına pozlar vererek portre ısmarlama geleneğinin öncüleri olmuşlardır. Türk sanatı dahilinde üretilen eserlerin Avrupalılar tarafından ilgiyle karşılanması ve kullanılması, Avrupa ile Türk yurdu arasındaki kültürel etkileşimin Avrupa'daki yansımaları olarak değerlendirilmektedir. Özellikle Konstantinopolis'in fethinden sonra, Türk sanatına ait unsurların Avrupa'da görünür hale gelmesi, "Turquerie" hareketi kapsamında ele alınmaktadır. Bu bağlamda, geleneksel Türk halı sanatı da Avrupa'da en fazla ilgi gören ve benimsenen Türk sanatı örneklerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Avrupa resim sanatında Türk halısı tasvirlerinin yer aldığı eserler, orijinal halıların tarihlendirilmesi hususunda son derece önemli bir kaynak olarak öne çıkmaktadır. Avrupa'da en fazla Türk halısı tasvirinin yapıldığı dönem Turquerie dönemi olsa da Turquerie öncesi dönem olarak tanımladığımız yüz yıl öncesi dönemde de Türk halılarının Avrupalı ressamların eserlerinde tasvir edildikleri gözlemlenmiştir. Bu halıların XIV. Yüzyılın başlarından itibaren Avrupa'da tasvir edilmiş olmaları, Türk halı sanatının Turquerie'den çok daha öncesinde Avrupa'da ilgi gördüğünün kanıtlarını sunmuştur. Çalışmamız kapsamında Turquerie öncesi dönemde 29, Turquerie döneminde 120 olmak üzere toplam 149 Türk halısı tasvirli eser tespit edilmiştir. XIV. ve XV. Yüzyıl arasına tarihlendirilen eserler Turquerie öncesi, XV. ve XVIII. Yüzyıl arasına tarihlendirilen eserler ise Turquerie dönemi kapsamında değerlendirilmiştir. Avrupa'da tasvir edilen Türk halıları, Selçuklu Halıları grubunun muhteviyatını oluşturan, Geometrik Kompozisyonlu Halılar ve Hayvan Figürlü Halılar, Erken Devir Osmanlı Halıları grubunun muhteviyatını oluşturan Geometrik Kompozisyonlu Halılar, I. Tip Holbein Halıları, II. Tip Holbein/Lotto Halıları, III. Tip Holbein Halıları, IV. Tip Holbein Halıları ve Bazı Avrupalı Ressamların İsimleriyle Anılan Erken Dönem Osmanlı Halıları, Klasik Devir Osmanlı Halıları grubunun muhteviyatını oluşturan Madalyonlu Uşak Halıları, Yıldızlı Uşak Halıları, Madalyonlu ve Yıldızlı Halılardan Gelişen Halılar, Bellini Halıları, Beyaz Zeminli Uşak Halıları, Transilvanya Halıları ve Smyrna (İzmir) Halıları olmak üzere 15 başlık altında sınıflandırılmıştır. Her iki dönemde de İtalyan ekolünün ön planda olduğu göze çarpmaktadır. Turquerie öncesi dönemde Türk halısı tasvirleri yalnızca dini konulu sahnelerde yer alırken, Turquerie döneminde dini sahnelerin yanı sıra portreler, iç mekânlar, gündelik yaşam ve sembolik anlatımlar ön plana çıkmıştır. Halılar genellikle figürlerin ayaklarının altında veya sahnenin merkezinde betimlenmiştir. Çalışmamız kapsamında tespit edilen Türk halısı tasvirli eserler, hem günümüze ulaşan orijinal Türk halılarının tespiti ve tarihlendirilmesinde, hem de zamanla kaybolmuş örneklerin belgelenip tarihsel izlerinin sürülmesinde önemli bir kaynak işlevi üstlenmişlerdir.