Basra kazası vakıfları (1850-1914)

Osmanlı Devleti'nin Arap coğrafyasındaki hızlı ilerleyişi akabinde XVI. yüzyılın ortalarında egemenlik altına alınan Basra, imparatorluğun körfez aracılığıyla Doğu ticaretine açılan kapısı niteliğine sahip bir şehir olarak her zaman önem arz etmiştir. Basra'nın diğer bir özelliği İran Şiiliğine karşı dinî, askeri ve siyasi bir üst konumunda olmasıdır. Bu bağlamda şehrin korunmasına ve dinî, kültürel varlıkların inşasına önem gösterilmiştir. Şehri imar ve ihya etmek için kullanılan vasıtalar arasında vakıf kurumu önemli bir boşluğu doldurmuştur. Cami, mescid, medrese gibi vakıf eserleri şehrin mimari kimliğinin şekillenmesinde önemli bir katkıya sahipken İslam mimarisinin estetiği şehrin yalın bir görünüm kazanmasını sağlamıştır. Bu çalışma Basra merkez kaza ve ona bağlı köylerdeki vakıfları 1850-1914 tarihleri arasındaki zaman diliminde incelemektedir. Çalışmanın amaçlarından biri Basra'daki vakıf ağını tespit ederek ortaya bir envanter çıkarmaktır. Elde edilen bilgiler ışığında vakıfların Basra şehir yaşamında sosyal, kültürel ve ekonomik etkisi araştırılmıştır. Vakıf kurucularının ünvanları üzerinden sosyal statüleri hakkında çıkarımlar yapılmıştır. Vakıf personelinin ücret-ünvan-görev süresi ilişkisi ele alınarak statü çıkarımları yapılmıştır. Personel hakkındaki incelemeler neticesinde şehirde vakıf vazifelerinin belirli kişi ve grupların elinde olduğu saptanmıştır. Vakıflar sayesinde yüzlerce yıl vakıf eser, akar ve araziler korunarak günümüze ulaşmıştır. I. Dünya savaşının başlaması ile ilk kaybedilen topraklardan biri olan Basra'da vakıfların ne zamana kadar faaliyet gösterdiği, işleyiş şekli ve aidiyeti gibi sorulara yanıt aramak araştırmanın hedefleri arasındadır.