Behiştî Divanı'nda tipler ve tiplerin ele alınış tarzı

Bir zümreyi temsil eden ve toplumun değer yargıları, yaşantısı, inanışları, davranış şekillerinin bir tezahürü olan tipler, edebi bir metnin kurgulanmasında da önemli bir rol üstlenirler. Bu sebeple tipler, klasik Türk şiirinin mahiyetini ortaya koymak için incelenmesi gereken önemli unsurlardan biridir. Tiplerin metinlerde yaygın bir şekilde kullanılması, metinlerin anlaşılmasını kolaylaştırdığı gibi doğru yorumlanmasına da katkı sağlar. Ayrıca eserlerde kullanılan tipler, müellifin yaşadığı toplum yapısı ve dönemin sanat anlayışı hakkında bilgi edinmemizi sağlayan tarihi bir kaynak işlevi de görür. Bu çalışmada 16. yüzyıl şâirlerinden Behiştî'nin divanında geçen tipler, öncelikle tarihsel arka planlarıyla ele alınmış ve tipleşme süreçlerinde oluşumlarını etkileyen ve tip özelliklerini ortaya koyan birtakım bilgiler ile ön plana çıkarılmıştır. Tipler; Tahayyülî/ Tasavvurî Tipler (Hikâye- Destan-Masal Kahramanları, Karakterler), Meslek Tipleri, Dinî-Tasavvufî Tipler, Toplumsal Tipler ve Grup Tipleri olmak üzere beş ana başlıkta toplanmıştır. Bu gruplandırma ile tezin tasnifinin daha açık ve anlaşılır olması amaçlanmıştır. Behiştî'nin divanında adı geçen tiplerin hangi yönleriyle ya da hangi anlamlarıyla kullanıldığı belirlenip ait oldukları özelliklere göre tipler, mevcut başlıklarla eşleştirilmiştir. Böylece ele alınan şiir örnekleri ışığında Behiştî Divanı'nındaki tip kadrosu aydınlatılmaya çalışılmıştır. Behiştî Divanı'nda yapılan tarama sonucunda toplam 93 tip tespit edilmiştir. Bu tiplerin doğrudan veya dolaylı alarak büyük çoğunluğunda sevgili ve âşık tipi merkezdedir. Divan'da adları en çok geçen sevgili, âşık ve rakip tipleri "özel adlandırmalar" şeklinde de karşımıza çıkarlar. Sevgili, âşık ve rakip tiplerini temsil eden fakat tip özelliği taşımayan bu adlandırmalar çalışmada "kalıcı adlandırmalar" ve "geçici adlandırmalar" alt başlıkları altında toplanmıştır. Divanda geçen Meslek Tipleri, Toplumsal Tipler ve Grup Tipleri'nde dönemin meslekleri ve insan profilleri örneklendirilirken Dinî-Tasavvufî Tipler'de ise tip kadrosunun oluşumu ve işleniş tarzında Behiştî'nin tasavvuf kaynaklı rint meşrep bir şahsiyet oluşunun etkileri görülmektedir. Anahtar Kelimeler: Klasik Türk şiiri, Behiştî Divanı, tip, inceleme.