Beyaz yaka çalışanların kadın yöneticilere karşı tutumlarına yönelik bir inceleme

Kadınlar tarihin başlangıcından beri çalışmakta olsa da bazen ücretsiz işgücünde yer almış bazen ise erkek meslektaşlarından daha düşük ücret alarak çalışmışlardır. Ancak son yıllarda teknolojik ilerlemeler, küreselleşme, ekonomik gelişme ve ekonomik krizler gibi çeşitli faktörlerin etkisi ile dünyada toplumsal yapı hızla değişim göstermiş ve bunun sonuçlarından biri olarak da kadınlar iş yaşamında her zamankinden daha fazla sayıda ve daha fazla pozisyonda yer alır hale gelmiştir. Son yüzyılda birçok ülkede kadın hakları genişletilmiş, kadının toplumdaki yeri yalnızca ev ile sınırlı olmaktan çıkarak daha geniş bir alanda tanınır düzeye gelmiştir. Türkiye, kadın haklarını pek çok ülkeye göre kıyasla daha erken tanımış olsa da gerçek anlamda eşitlik günümüzde hala sağlanabilmiş değildir. Kadının iş hayatında yer alması, özellikle de üst pozisyonlara gelerek yönetici konumuna yükselmesi toplumun bazı kesimlerinde hala kabul görmemektedir. TÜİK'in 2023 yılında yayınlamış olduğu 2022 verilerine göre Türkiye'de kadınların yalnızca %28'i istihdam edilmektedir. Kadınlar iş hayatına atılsa bile pek çoğu yükselerek üst düzey yöneticiliğe terfi edememektedir. En güncel TÜİK (2023) verisine göre 2022 yılında üst düzey yönetim pozisyonlarında erkeklerin oranının %79,3 olduğu açıklanmıştır. Dolayısıyla Türkiye, uluslararası kadın yönetici oranı sıralamalarına bakıldığında maalesef en alt sıralarda yer almaktadır. Örneğin, otuz dört Avrupa ülkesinin katıldığı ve Avrupa Birliği İstatistik Ofisi tarafından 2020 yılında yapılan bir araştırmaya göre Türkiye kadın yönetici oranında otuz üçüncü sırada yer alıyor. Toplumun bir bütün olarak kalkınabilmesi için nüfusun yarısını oluşturan kadınların ihmal edilmemesi ve yeteneklerinin heba edilmeyip değerlendirilmesi şarttır. Bu çalışma, ülkemizde kadın yöneticilere yönelik olan tutumları incelemek amacıyla yürütülmüştür. Tutumların araştırılması önem arz etmektedir. Çünkü bireylerin tutumları, onların davranışlarını yönlendirmektedir. Kadın yöneticilere yönelik tutumlar ve bunların sebep olduğu davranışlar kadın yöneticilerin kariyer yolculuklarında etkili olmaktadır. Bu araştırma ile literatürdeki kadın yöneticilere yönelik tutumları inceleyen yerli ve yabancı çalışmalar incelenerek ilgili tutumların etkilendiği unsurlar ile bu tutumların meydana getirdiği sonuçlar belirlenmeye çalışılmıştır ve bu verilere göre bir model kurulmuştur. Kurulan modeldeki çeşitli etmenlerin bir kısmımı bu çalışmada İstanbul bağlamında kantitatif olarak test etmek hedeflenmiştir. Bu çalışmada İstanbul'da yaşamakta olan beyaz yaka çalışanlarının kadın yöneticilere karşı olan tutumlarının cinsiyet, yaş, eğitim durumu ve mesleki kıdem seviyesi özelliklerine göre farklılaşıp farklılaşmadığı tespit edilmek istenmiştir. Hangi demografik yapıya sahip olan insanların kadın yöneticilere karşı daha olumlu, hangi özellikteki insanların ise daha olumsuz bir tutum içinde olduğu araştırılmıştır. Çalışma alanı daraltılırken, geniş bir meslek yelpazesini kapsaması ve kadınların bu alanda yaygın olarak çalışması sebebi ile araştırma evreni beyaz yaka çalışanları olarak sınırlandırılmıştır. Bu araştırma ile ilgili konu hakkında dikkat çekmek, mevcut literatüre katkıda bulunmak ve bu konudaki gelecek araştırmaları teşvik etmek hedeflenmiştir. Araştırmanın literatür kısmında öncelikle kadınların hem dünyadaki hem de Türkiye'deki çalışma yaşamı tarihine yer verilerek modern zamanda kadınların nasıl ücretli iş gücüne katıldıkları konusu açıklanmıştır. Daha sonra yönetim konusuna değinilerek Fayol'un temel yönetim fonksiyonları açıklanmıştır. Yöneticilik kavramı irdelenerek bir yöneticinin sahip olması gereken beceriler açıklanmış ve Mintzberg tarafından tanımlanan yöneticinin üstlenmesi gereken rollere değinilmiştir. Ayrıca dünyadaki ve Türkiye'deki kadın yönetici oranları verilerek istatistiksel bir karşılaştırma yapılmıştır. Son olarak tutum kavramı araştırılmış ve tutum tanımı yapılarak açık ile örtük olmak üzere tutumun iki türü açıklanmıştır. Tutumun temel özellikleri ile bilişsel, duygusal ve davranışsal olarak sınıflandırılan tutumun üç ögesine değinilmiştir. Daha sonra kadın yöneticilere yönelik tutumlar konusu ele alınmış ve Google Scholar ile tarama yapılarak bu konuyu araştıran çalışmalara ulaşılmıştır. Bu alandaki önemli araştırmalara yurt dışında ve yurt içinde yapılan araştırmalar olarak iki ayrı başlıkta çalışma içerisinde yer verilmiştir. Bulunan makaleleri tarayarak elde edilen bilgiler ile kadın yöneticilere yönelik tutumları etkileyen unsurlar ile bu tutumların sonuçlarını gösteren bir araştırma modeli kurulmuştur. Modele göre; cinsiyet, yaş, medeni durum, eğitim seviyesi, mesleki kıdem gibi demografik özellikler, kültür ve ülkedeki kadın çalışanlar konusundaki yasal düzenlemelerinin yanı sıra örgüt kültürü ile politikaları, toplumsal cinsiyet, ataerkillik düzeyi, stereotipler veya basmakalıplar, işgücündeki kadın oranı, kadın yönetici ile çalışma tecrübesinin var olup olmaması ile bu tecrübenin niteliği ve geçmişte veya şu anda kadın bir mentore sahip olup olmamak kadın yöneticilere yönelik tutumları anlamlı düzeyde etkileyen faktörlerdir. Bu modelde yer alan unsurlardan bir bölümü (cinsiyet, yaş, eğitim seviyesi ve mesleki kıdem) bu çalışmada kantitatif olarak test edilmiştir. Ayrıca kadın yöneticilere yönelik tutumların sonuçlarına bakıldığında, tutum özelliklerinin kadın yöneticilerin psikolojisini etkileyerek onların motivasyon seviyesi ve performans düzeyini artırdığı veya azalttığı görülmektedir. Kadın yöneticilere yönelik tutumların olumluluk ya da olumsuzluk düzeyi yalnızca yöneticilerin değil, tüm kadın çalışanların kariyer fırsatlarının niteliğini ile kariyer engelleri boyutunu belirleyen önemli bir ölçüttür. Tutumların daha olumlu nitelik gösterdiği bir ülke ya da organizasyonda kadın çalışanlar daha motive bir şekilde çalışarak performansları yükselmektedir. Buna ek olarak kadın çalışanlara daha fazla ve daha kapsamlı kariyer gelişim fırsatları sunulmakta ve önlerine çıkan kariyer engelleri azalmaktadır. Bu çalışmada kantitatif araştırma verilerinin toplanmasında anket yöntemi kullanılmıştır. Çalışmada kullanılan anketin ilk bölümünü Aycan, Bayazit, Berkman ve Boratav tarafından 2012 yılında geliştirilen Kadın Yöneticilere Karşı Tutum Ölçeği (KYKTÖ) oluştururken ikinci bölümünü ise katılımcıların cinsiyet, yaş, eğitim durumu ve mesleki kıdem gibi demografik özelliklerine yönelik sorular oluşturmuştur. Ölçek 7'li Likert tipinde olup 1 (hiç katılmıyorum) ile 7 (kesinlikle katılıyorum) aralığında yanıtlanmıştır. İlgili anket Google Formlar uygulaması ile oluşturularak İstanbul'da çalışmakta olan katılımcılara gönderilmiştir. Cevaplar, katılımcıların doğru yanıt vermesi adına veri gizliliği güvencesi verilerek anonim olarak toplanmıştır ve sonuç olarak 253 cevaba ulaşılmıştır. Anket 146 kadın ve 107 erkek tarafından yanıtlanmıştır. Katılımcıların çoğunu genç nüfus ve lisans mezunları oluşturmaktadır. Nicel veriler bilgisayar ortamında IBM SPSS Statistics 22 programı aracılığı ile analiz edilmiştir. Veri girişi sırasında ölçekteki olumsuz maddelerin kodlaması tersten yapılmıştır. Verilerin tutarlılığını ölçmek amacıyla Cronbach's Alpha katsayısı ile güvenilirlik analizi yapılmıştır. Ölçeğin güvenilirlik katsayısı ,898 olarak hesaplanmıştır ve bu sonuç 0,80 ≤ α < l,00 aralığında olduğundan ölçek yüksek güvenilirlik seviyesine sahiptir. Verilerin normal dağılıp dağılmadığını kontrol etmek için Kolmogorov - Smirnov testi uygulanmıştır ve değer ,18 (p > 0,05) olarak hesaplandığından verilerin normal dağılım gösterdiği belirlenmiştir. Analizde hem ölçek alt boyutlarının hem de tek tek ölçek maddelerinin ortalama, standart sapma, varyans değerlerinden de yararlanılmıştır. Ölçeğin standart sapması 1,44, varyansı 2,12 ve ortalaması 5,11 olarak hesaplanmıştır. Yani, katılımcılar genel olarak olumlu bir tutumu ifade eden "biraz katılıyorum" seçeneğini işaretlemiştir. Ayrıca normal dağılım mevcut olduğundan veri analizinde parametrik yöntemlerden yararlanılarak hipotezler için Bağımsız Örneklem T Testi ile Tek Yönlü ANOVA testleri uygulanmıştır. Katılımcıların kadın yöneticilere karşı olan tutumlarının cinsiyete göre istatiksel olarak anlamlı bir farklılık gösterip göstermediğini belirleyebilmek için bağımsız örneklem T testi uygulanmıştır ve sonuç olarak cinsiyetin kadın yöneticilere karşı olan tutumu etkilediği ve kadınların tutumlarının (X̄ = 141,05) erkek katılımcılara (X̄ = 123,59) kıyasla daha olumlu olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Beyaz yaka çalışanların kadın yöneticilere karşı olan tutumlarında çalışanın yaşının etkili olup olmadığını ölçmek için Tek Yönlü ANOVA Testi yapılmıştır. Bu testin sonucuna göre, %95 güven seviyesinde yaş faktörü katılımcıların tutumları üzerinde anlamlı bir farklılık yaratmaktadır (F=13,642; p < 0,05). Yaş aralığı küçüldükçe tutumlar daha olumlu bir özellik gösterirken yaş büyüdükçe tutumların daha olumsuz olduğu görülmektedir. Katılımcıların kadın yöneticilere yönelik olan tutumlarında eğitim seviyesinin anlamlı bir etkisinin bulunup bulunmadığını ölçmek için yapılan Tek Yönlü ANOVA Testinin sonucu göstermektedir ki %95 güven aralığında eğitim seviyesi tutumlar üzerinde anlamlı bir farklılık yaratmamaktadır (t=4,103; p > 0,05). Çalışanların mesleki kıdemlerinin kadın yöneticilere karşı olan tutumları üzerinde etkisi ANOVA testi ile incelendiğinde, kıdemin istatiksel olarak anlamlı bir etki yarattığı sonucuna ulaşılmıştır (F=5,713; p < 0,05). Kıdem yılı az olan insanların kadın yöneticilere olan tutumlarının daha olumlu olduğu gözlemlenirken kıdem yılı yüksek olan çalışanların tutumlarının daha olumsuz olduğu görülmüştür. Sonuç olarak, İstanbul'da çalışan beyaz yaka çalışanların kadın yöneticilere yönelik tutumlarının genel olarak olumlu olduğu gözlenmiştir. Ancak olumluluk düzeyinde farklılıklar bulunmaktadır. Araştırmada kadınların hemcinslerinin yönetici olmalarına erkeklere kıyasla daha olumlu yaklaştıkları görülmüştür. Yaş olarak daha büyük insanların tutumlarının daha olumsuz olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu sonuçla uyumlu olarak kıdem yılı sayısı daha az olan katılımcıların kadın yöneticilere yönelik tutumlarının daha olumlu olduğu tespit edilmiştir. Çalışanın eğitim seviyesinin ise tutum üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir düzeyde farklılık yaratmadığı belirlenmiştir. Bu bilgiler ışığında kadın yöneticilere yönelik tutumların iyileştirilmesi için çözüm önerileri sunulmuştur. Tutumların değiştirilmesi oldukça zor olsa da imkânsız değildir. İşgücüne daha fazla kadının katılmasının desteklenmesi, ulusal ve örgütsel politikaların eşitlikçi ve kapsayıcı bir şekilde düzenlenmesi ve insanların konu hakkında bilinçlendirilmesi kadın yöneticilere yönelik tutumları iyileştirme yolunda atılabilecek adımlar olabilir ve böylece daha fazla kadın üst düzey yönetici pozisyonlarına yükselebilir. Anahtar Kelimeler: Kadın Yönetici, Kadın İş Gücü, Beyaz Yaka Çalışanlar, Tutum