Bir kültür girişimcisi olarak Ebüzziyâ Tevfik (1849-1913)

Bu tez yazarlık, matbaacılık ve yayıncılık faaliyetlerinin yanı sıra toplumsal ilişkileri üzerinden Ebüzziyâ Tevfik'in modern Türk edebiyatının şekillenmesindeki rolünü incelemektedir. Ebüzziyâ Tevfik, Osmanlı İmparatorluğu'nda ilk kez on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan ve hem kültür hem de ticaret alanında faaliyet gösteren girişimcilerin bir örneğidir. Osmanlı matbu kültüründe edebî metinlerin dolaşıma girmesi söz konusu girişimcilerin aracılığıyla gerçekleşir. Onların modern Türk edebiyatına katkısı Ebüzziyâ Tevfik örneğini araştırmak suretiyle ortaya konabilir. Bu doğrultuda tezde, Ebüzziyâ Tevfik'in işine ilişkin kararları hangi saiklerle verdiği sorgulanmış, yayıncılık stratejileri tespit edilmiş ve toplumsal ilişkiler ağı çözümlenmiştir. Yaşam öyküsü ve kendi beyanları onu idealist ve ticari saiklerin yönlendirdiğini göstermektedir. Tekil vakalarda bir saik diğerinin önüne geçebilir ancak çoğunlukla ikisi birden etkilidir. Ebüzziyâ Tevfik'in külliyatı ise edebî eserlere ek olarak edebiyat dışı birçok metni içerir ve onun ansiklopedist yaklaşımını yansıtır. Başlıca amaç, okurluğu demokratikleştirmektir. Bu bağlamda edebiyat genellikle ikincil bir statüdedir. Ebüzziyâ Tevfik çok sayıda edebî metin yayımlasa da bu metinler genellikle estetik kaygılardan fazlasına hizmet etmektedir. Son olarak, Ebüzziyâ Tevfik başarısını kısmen şahsi emeklerine borçluysa da onun yayıncılık endüstrisine girişi ve bu alandaki hızlı yükselişi büyük ölçüde onun toplumsal ilişkileri sayesindedir. Onun ilişkiler ağından nasıl faydalandığı siyasi angajmanı, iş ilişkileri ve devlet karşısındaki tutumu çözümlenerek gösterilmiştir.