Bir zabt kusuru olarak vehim ve diğer zabt kusurlarıyla ilişkisi

Râvinin, tahammül ettiği hadisi nakledinceye kadar muhafaza etmesini ifade eden zabt vasfı; unutma, hata etme, dikkatsizlik gibi birtakım etkenlerle zayıflayabilmektedir. Hadis âlimleri, râvinin güvenilirliğini zedeleyen bu gibi durumlara ilk dönemlerden itibaren çeşitli ifadelerle dikkat çekmişlerdir. Ancak İbn Hacer'in, râvinin tenkit noktalarına dair yaptığı tasnifiyle birlikte söz konusu ifadelerin; sınırları belirlenmiş birtakım kalıplar içerisine girerek terimleştiği görülmektedir. İbn Hacer sonrasında, onun tayin ettiği çerçeve ile anlaşılan bu taʻn sebeplerinden biri de râvinin nakillerinde yanılmasını ifade eden vehim kavramıdır. Bu çalışmanın temel amacı; mezkûr terimin, kendisi için çizilen sınırlar içinde değerlendirilip değerlendirilemeyeceğini tespit etmektir. Bu doğrultuda, İbn Hacer'in ortaya koyduğu şekliyle, zabt kusurlarının birbirleriyle ilişkisi ve anlam geçirgenliği "vehim" odağında ele alınmıştır. Bunun için münekkitlerin vehim ile nitelediği râviler incelenerek haklarında vârid olan cerh ve taʻdîl ifadelerinden hareketle araştırmaya konu edilen lafzın mahiyeti irdelenmiş ve neticede ricâl âlimlerinin râviler ile ilgili kanaatlerini zikrederken belli bir terim mânasına işaret etmeksizin "hata etme", "vehme düşme", "yanılma" gibi eleştiri noktalarını dile getirdikleri anlaşılmıştır. Ayrıca hadis âlimlerinin, bazı durumlarda "gaflet", "sûü'l-hıfz" gibi bozuklukları vehmin nedeni; "muhâlefetü's-sikāt" gibi problemleri de vehmin sonucu olarak ifade ettikleri; dolayısıyla bu cerh sebeplerinin, İbn Hacer'in kaydettiği netlikte birbirlerinden ayrılamayacakları görülmüştür. Vehmin, râvinin naklinde yol açtığı sorunlar ve güvenilirlik durumuna etkisinin belirlenmesi de tezin hedeflerindendir. Bu maksatla ilel eserleri taranmış ve vehmin sebep olduğu illetler incelenmiştir. Buna göre diğer zabt noksanlıklarında olduğu gibi vehmin de "refʻ", "kalb", "vasl" benzeri illet türlerine kapı araladığı anlaşılmıştır. Son olarak yapılan râvi incelemeleri neticesinde zayıflık derecesinin vehmin şiddeti ile doğru orantılı olduğu tespit edilmiştir. Bu bağlamda şiddetli vehim ile tenkit edilen râvilerin rivayetlerinin, sahih hadislerin derlendiği eserler içinde yer alıp almadığını görmek üzere bu kimselerin Sahîhayn'da yer alan nakilleri incelenmiştir. Nihayetinde ahkâma yönelik rivayetlerde başka bir râvi ile desteklenmeksizin aşırı yanılmakla cerh edilen zayıf bir râvinin hadisinin kaydedilmediği belirlenmiştir.