Birleşmiş Milletler barış operasyonlarında yumuşak güç unsuru: Lübnan, Kosova ve Kıbrıs örnekleri

Modern uluslararası sistemin yapısı ve işleyişi, 1945'ten günümüze kadar gelen gelişmeler bağlamında şekillenmiştir/şekillenmektedir. Bu sistemin değişmesi ile dönüşmesine zemin hazırlayan en önemli gelişmelerin İkinci Dünya Savaşı'nın bitimi ve uluslararası liberal düzenin zaferi, yanı sıra SSCB'nin dağılması ile Soğuk Savaş'ın sonra ermesidir. Zira İkinci Dünya Savaşı sırası ve sonrasında bir yandan uluslararası barış ve güvenliğin korunması, diğer yandan liberal düşünceleri merkezine alan kurumların inşa edilmesi öne çıkmıştır. 1944 yılında kurulan Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu, 1945'te kurulan Birleşmiş Milletler (BM), 1949 yılında NATO ve yanı sıra 1995 yılında kurulan Dünya Ticaret Örgütü, ortaya çıkan kurumların en belirgin örnekleridir. Bahsi geçen kurumların desteklediği liberal demokratik değerleri benimseyen yönetim modelinin özellikle Soğuk Savaş sonrası dönemde yükselişe geçerek bu modele geçerli bir alternatifin olmadığı yönündeki iddiayı doğrulamaktaydı. Birleşmiş Milletler üyesi devletlerin uluslararası sistemin ana aktörleri olduğu kabul edilse de en az devletler kadar öneme sahip bahsi geçen uluslararası örgütlerin de uluslararası politikayı şekillendiren aktörler oldukları bilinmektedir. Zira üye devletlerin belirli ilkeler çerçevesinde ortak ajandalar benimseyerek işbirliğine teşvik etme görevi bu örgütler tarafından üstlenilmektedir. BM, 1948'den günümüze uluslararası barış ve güvenliği korumak amacıyla sistemin ana aktörleri arasında meydana gelen savaş ve devlet-içi çatışmalara son vermek üzere barış operasyonları dahil birtakım önleyici çalışmalar yürütmüştür. Barış, güvenlik ve uluslararası sistem gibi kavramların anlam ve kapsamının değişken olduğu, belirli gelişmelere göre sürekli olarak yeniden inşa edildiklerini göz önünde bulundurmakla birlikte barış operasyonlarının da bu kavramlar çerçevesinde yeniden inşa edildiği ve edilmesi gerektiği liberal kurumsalcı düşünürler tarafından savunulmaktadır. Zaten uluslararası örgütler ve özellikle BM, İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde oyun kurucu, denge koruyucu ve liberal barış inşası gibi yöntemlere başvurarak sistemde istikrar durumu yaratmaya çalıştığı bilinmektedir. BM'nin barış ve güvenliği koruma konusundaki çabalarının başarı seviyesine bakmaksızın yürütülen çalışmaların uluslararası politikayı şekillendirdiği bilinmektedir. Bu bağlamda çatışmaların neden olduğu toplumsal, ekonomik ve yapısal yıkımı önlemek, insani krizlere son vermek, barış ve istikrarın sürdürülebilirlik statüsünü sağlayabilmek amacıyla BM, güvenlik sektörü reformu çerçevesinde barış operasyonlarının yetki ve görev kapsamını defalarca değiştirmiştir/değiştirmektedir. Çatışmaların durdurulması, önlenmesi ve yeniden başlamasına engel olmak amacıyla, yumuşak güç enstrümanları dahil olmak üzere, BM'nin aldığı önlemlerin kapsamı hem gelişmekte hem de genişlemekteydi. Bu durumun, tezde işlenen üç örnekte de görüleceği gibi BM'nin genel olarak devletler nezdindeki meşruiyetinin pekiştirilmesini de beraberinde getirdiği düşünülmektedir. Yumuşak gücün tanımını akılda bulundurarak BM'nin istediği şeyi belli devlet/devletlerin veya tarafların yapmasını sağlayabildiği zaman, bahsi geçen tarafları yapılması istenen şeyi yapmaya zorlanmasına gerek kalmayabilir düşüncesi öne sürülmektedir. Netice itibariyle BM Antlaşması'nın VII Bölümüne başvurma olasılığı azalır veya ortadan kalkar. Ayrıca, bir yandan BM'nin güttüğü amaçların yani uluslararası toplumun kabul ettiği gündem maddelerinin gerçekleşmesi, diğer yandan BM ve bazı bölgesel örgütlerin devletler nezdindeki güvenilirliği pekişmiş olur. Uluslararası standartlara yani BM'nin pazarladığı iyi yönetim modelinin aktörler nezdinde yaygınlaşması durumunda çatışma oranının düşeceği, yani çatışmanın istisna bir durum ve bunun sonucunda sistemin genel durumunun istikrar olacağı düşünülmektedir. Meydana gelen gelişmeler göstermiştir ki bu düşünce BM'nin yürüttüğü liberal barış inşası, toplumsal mühendislik ve devlet inşası süreçlerinin odağına yerleşmiş durumdadır. İnsan doğasının iyi, başkalarıyla yardımlaşama ve işbirliğine yatkın olduğu, yani kötülüğün kaynağı olmadığı, yönetimlerin ayrı ayrı belli kriterler çerçevesinde reform edilerek uluslararası barış ve istikrarın korunacağı liberal kurumsalcı düşüncenin temelinde yattığı bilinmektedir. Soğuk Savaş sonrası dönemde uluslararası çatışmaların oranı azalırken devlet-içi çatışmaların sayısının yükselişe geçtiği kaydedilmiştir. Dolayısıyla barış, güvenlik, istikrar ve en önemlisi var olan güç dengesini tehdit eden gelişmelerin önüne geçebilmek için BM'nin yeni yöntemler benimsemesi gerekmekteydi. Bundan dolayı devlet inşası olarak değerlendirilen barış inşası çalışmaları arabuluculuk, devletin çeşitli sektörlerinde reform, insan haklarının pekiştirilip uluslararası standartlara yükseltilmesi, şeffaf ve iyi yönetim, kurumsal yapılanma ve kalkınma yoluyla sürdürülebilir barış kültürünün yerleştirilmesi, BM'nin çatışmalı bölgeler veya istikrasız devletlerde yürüttüğü çalışmaların odağı haline gelmiştir. Bu bağlamda belli devlet veya bölgede faaliyet gösteren BM'nin belli koşullar çerçevesinde hareket ettiğini ifade etmekte yarar vardır. Sahada var olan asker, polis ve sivil elemanların yetki alanı ve görev kapsamının, Güvenlik Konseyi kararı ile belirlendiği bilinmektedir. Aslında askeri gücün çoğu barış operasyonunun bel kemiğini oluşturmasına rağmen çeşitli alanlarda hizmet veren uzman kişiler bahsi geçen operasyonlarda yer almaktadır. Zira yöneticiler, ekonomistler, polis memurları, mayın temizleme ekipleri, seçimlerde teknik yardım veren personeller, insan hakları gözlemcileri, sivil işler ve iyi yönetim uzmanları, hukuk danışmanları, insani kriz durumlarına müdahale çalışanları, iletişim asistanları ve kamuoyu bilgilendirme uzmanları günümüzde hemen hemen her barış operasyonunda görev yapmaktadır. BM'nin Lübnan, Kosova ve Kıbrıs'ta meydana gelen çatışma durumuna müdahalesi, barış sürecine yatırımı, etki ve verimlilik konuları bahsi geçen örneklerde ayrı ayrı var olan güvenlik, siyasi, sosyal ve ekonomik duruma göre değişmektedir. Yani BM'nin genel olarak, çatışmanın durdurulması konusundaki başarısı her örnekte söz konusuyken çatışma çözümünün etkinliği, ilgili yerel ve uluslararası aktörlerin konuya müdahale derecesine bağlıdır. Böylelikle barış sürecinin sonucu, çatışmanın sürmesi veya çözümüyle doğrudan ve dolaylı olarak ilgilenen tarafların güç kapasitesi, uluslararası sistemdeki konumları, bölgesel güç dengesine etki oranı, soruna müdahale derecesi ve yerel aktörler üzerindeki etki seviyelerine göre değişmektedir. Bu çalışma, barış operasyonlarının evrimini tartışıyor ve Lübnan, Kosova ile Kıbrıs'taki krizlerin yerel, bölgesel ve uluslararası boyutlarını ele alıyor. Ayrıca, barışı koruma operasyonlarının çatışma çözümü, önleyici diplomasi ve barış inşası sürecini yürütebilmek için yerel bazda gerekli meşruiyeti sağladığı veya sağlayamadığını öğrenmeye çalışıyor. Aslında tezin argümanı bazı sorular ışığında daha iyi anlaşılabilir. Bu sorular, "Barış operasyonları dünyanın belirli bölgelerindeki çatışmaları çözmek için yumuşak güç enstrümanları dahil olmak üzere çeşitli yöntemlere başvuruyor mu? Barışı koruma, barışı zorlama ve barış inşası arasındaki bağlantılar nedir ve bunun ilgili örneklerdeki uygulanması hangi biçimde gerçekleşiyor?" şeklinde sıralanabilir. Ayrıca BM'nin Lübnan, Kosova ve Kıbrıs'ta barışı sürdürebilmek için güvenlik sektörü reformundan nasıl yararlandığını araştırmayı ihmal etmemiştir. Son olarak, tezin örneklerindeki barış operasyonlarının başarı düzeyinin üçlü karşılaştırma yoluyla değerlendirmesi yapılmaktadır.