Botan Vadisi'nin turizm potansiyeli ve Siirt'in marka şehir sorunu üzerine bir araştırma

15 Ağustos 2019 tarihinde yayımlanan 30859 sayılı Resmî Gazete'de ilan edilen 1421 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile milli park statüsüne kavuşan Botan Vadisi, yalnızca eşsiz doğal peyzajıyla değil; aynı zamanda tarihsel, kültürel ve coğrafi değerleriyle de dikkat çeken bir alan niteliğindedir. Siirt il merkezine bağlı Tillo ve Eruh ilçeleri sınırlarında yer alan vadi, yaklaşık 120 bin dönümlük geniş bir alanı kapsamakta ve 29 kilometrelik bir uzunluk boyunca uzanmaktadır. Vadinin merkezini oluşturan Botan Çayı boyunca şekillenen kanyon formasyonu, Mezopotamya medeniyetine ait binlerce yıllık kalıntıları bünyesinde barındırmaktadır. Söz konusu alanda çeşitli dönemlere ait höyükler, arkeolojik yerleşimler, ticaret yolları, dini yapılar (kilise ve manastırlar), mağaralar ve vadiler, jeomorfolojik açıdan oldukça özel bir morfodinamik yapı oluşturmaktadır. Ilısu Barajı'nın su tutmasıyla oluşan geniş gölet, bölgede rafting, kano, yelken, kayak, kürek ve yatçılık gibi su sporlarının yapılabilmesine olanak sağlamış; aynı zamanda yamaç paraşütü, doğa yürüyüşleri gibi birçok doğa temelli turizm faaliyeti açısından da yeni fırsatlar yaratmıştır. Konu bu çerçeveden ele alındığında da Siirt'in bir marka şehir tanımına çok uygun özelliklere sahip olduğu görülmektedir. İşte tam burada "Marka Şehir" in kısa bir tanımını da yapmak gerekir ki Marka Şehir kültür, tarihi varlıklar, turizm gibi özel değerlere sahip, özel çekim alanı oluşturarak diğer yerleşim yerlerine göre fark yaratan şehirler olarak tanımlanabilir. Coğrafi işaretli ürünlere sahip olmak bir ilin Marka Şehir olmasında çok önem taşır. Coğrafi işaret, tüketiciler için ürünün kaynağını, karakteristik özelliklerini ve ürünün söz konusu karakteristik özellikleri ile coğrafi alan arasındaki bağlantıyı gösteren ve garanti eden kalite işaretidir. Siirt Fıstığı, Siirt Tiftik Battaniyesi, Siirt Gebole Tatlısı, Pervari Balı, Perde Pilavı, Büryan Kebabı, coğrafi işaret hak etmiş Siirt'e mahsus özel ve önemli ürünlerdir. Bu özel sahipliliğe ilaveten Botan Vadisi'nin sahip olduğu stratejik, tarihsel ve doğal yapı marka şehir olma açısından Siirt'e çok ciddi avantajlar sağlamaktadır. Ancak, bu avantajlar, özellikle siyasi, güvenlik ve yönetsel sebeplerden ötürü, gerek marka şehir olma ve beraberinde turizm potansiyeli bakımından yeterince değerlendirilememiş olduğu görülmekte ve Siirt ili ve çevresini kapsayan bu coğrafya, mevcut koşulları itibariyle dünyada nadir rastlanabilecek niteliklere sahip olmasına karşın yeterli ilgiyi de görememiş ve turizm destinasyonu olarak göz ardı edilmiştir. Bu çalışmanın temel amacı, Botan Vadisi'nin henüz tam anlamıyla keşfedilememiş turizm potansiyelini analiz etmek ve bu potansiyelin hayata geçirilmesiyle bölge ekonomisine katkı sağlamak yönünden önerilerde bulunmaktır. Araştırma sürecinde karşılaşılan başlıca sorun alanları şu şekilde özetlenebilir: • Baraj projeleri nedeniyle bölgenin önemli bir kısmının su altında kalması ve buna bağlı olarak kültürel mirasın belgelenmeden yok olması, • Milli park statüsünün getirdiği sınırlamalar ve bürokratik engeller, • Bölgenin tanıtım eksikliği ve turistik imaj problemi, • Güvenlik sorunları ve bu durumun yarattığı algısal engeller, • Ulaşım altyapısının yetersizliği ve coğrafi dezavantajlar, • Yatırımların kısıtlılığı ve mevcut yatırımların etkin kullanılmaması, • Yerel yönetimlerin stratejik vizyon eksikliği, • Girişimcilik kültürünün zayıf oluşu ve bölge halkının yatırım tercihlerine dair sorunlar, • Eğitim düzeyinin düşüklüğü ve bunun getirdiği duyarlılık eksikliği, • İnsan kaynağının verimsiz kullanımı ve göç olgusu. Çalışmada, söz konusu sorunların çözümüne yönelik bütüncül ve sonuç odaklı bir yaklaşım benimsenmiştir. Yapılan literatür taraması, bölge üzerine gerçekleştirilen bilimsel çalışmaların son derece sınırlı olduğunu ve mevcut yaklaşımlarda parçacı ve yüzeysel analizlerin baskın olduğunu ortaya koymuştur. Bu bağlamda, çalışmanın temel iddiası; Botan Vadisi'nin sürdürülebilir turizm potansiyelinin ancak çok boyutlu, stratejik ve yerel dinamikleri dikkate alan bir planlama ile mümkün olabileceğidir. Araştırma yöntemi olarak, nitel araştırma tasarımı benimsenmiş; saha gözlemleri, mülakatlar ve literatür verileri aracılığıyla hem teorik hem de uygulamalı çözüm önerileri geliştirilmiştir. Bu bağlamda, yukarıda sıralanan sorun alanları aynı zamanda çalışmanın sınırlarını da teşkil etmekte olup, çözüm önerilerinin geliştirilmesinde yerel aktörlerin, kamu yönetiminin ve akademik çevrelerin iş birliği büyük önem arz etmektedir.