Bozulmuş yeme davranışları: Toplum örnekleminde transdiagnostik modele dayalı bir yaklaşım

Bu çalışmanın amacı; transdiagnostik modelin (Fairburn, Cooper ve Shafran, 2003) geçerliliğini Türkiye'de geniş yetişkin toplum örnekleminde test etmektir. Bu amaç doğrultusunda, transdiagnostik modelde ele alınan dört sürdürücü faktörün (sınırlı duygudurum toleransı, klinik mükemmeliyetçilik, düşük öz-saygı ve kişiler arası ilişkilerde güçlükler) temel yeme bozukluğu psikopatolojisi ve bozulmuş yeme davranışları (yiyecek kısıtlama, tıkınma, çıkartma ve aşırı egzersiz yapma) üzerindeki yordayıcı etkilerini bütüncül bir model çerçevesinde toplum örnekleminde ele alınmıştır. Çalışmada; Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesinden yaşları 18-65 aralığında 1521 katılımcıya ulaşılmış; ancak çalışmanın yaş kriteri veya ölçüm bataryasının eksik doldurulması sebebiyle analizler 1341 katılımcı ile gerçekleştirilmiştir. Çalışmada, Yeme Bozukluğunu Değerlendirme Ölçeği, Çok Boyutlu Mükemmeliyetçilik Ölçeği, Kişiler Arası Problemler Envanteri Kısa Formu, Rosenberg Öz-Saygı Ölçeği, Duygu Düzenleme Güçlüğü Ölçeği ve Sosyodemografik ve Klinik Bilgi Formu kullanılmıştır. Etik onay alındıktan sonra; katılımcılara oluşturulan ölçek bataryası sunulmuş, 733 adet veriye elden ve 608 adet veriye internet üzerinden ulaşılmıştır. Yapısal eşitlik modellemesi ile elde edilen sonuçlar, bozulmuş yeme davranışlarının sürdürülmesinde etken olan değişkenlerin (klinik mükemmeliyetçilik, düşük öz-saygı, kişiler arası güçlükler ve sınırlı duygudurum toleransı) temel yeme bozukluğu psikopatolojisi ile doğrudan pozitif ilişkileri olduğunu göstermektedir. Temel yeme bozukluğu psikopatolojisi (beden, kilo ve yiyecek ile aşırı meşguliyet) bireyleri kısıtlama ve tıkınma davranışlarına götürmektedir. Tıkınma davranışı bireyleri çıkartmaya yönlendirmektedir. Öte yandan, modelde öngörülenin aksine kısıtlama ve tıkınma arasında ters bir ilişki kaydedilmiş ve tıkınma ile aşırı egzersiz davranışı arasında anlamlı bir ilişki kaydedilmemiştir. Bunun yanında, transdiagnostik model ile paralel bir biçimde sınırlı duygudurum toleransı bireyleri çıkartmaya yönlendirmektedir; fakat, modelde belirtilenin aksine sınırlı duygudurum toleransı ile tıkınma arasında anlamlı bir ilişki bulunmamış ve aşırı egzersiz davranışı ile arasında negatif yönlü bir ilişki saptanmıştır. Ayrıca, transdiagnostik modelin hipotezlerine ek olarak, sınırlı duygudurum toleransı ile kısıtlama davranışı arasında negatif bir ilişki de kaydedilmiştir. Sonuç olarak; tüm bu bulgular bir araya getirildiğinde, transdiagnostik modelin Türkiye genelinde toplum örnekleminde kısmen desteklendiği görülmektedir. Bu tez araştırmasının bulgularının yeme bozuklukları literatürüne ve bozulmuş yeme davranışlarının iyileştirilmesi ve önlenmesi ile ilgili yapılan müdahalelere önemli katkılar sunduğu düşünülmektedir. Anahtar sözcükler: Bozulmuş yeme davranışları, transdiagnostik model, yeme kısıtlama, tıkınma, çıkartma, aşırı egzersiz, klinik mükemmeliyetçilik, kişiler arası güçlükler, öz-saygı, duygu düzenleme güçlüğü, sınırlı duygudurum toleransı