Buharlı gemiye geçişte bir teknolojik dönüşüm örneği: Uskurlu Fethiye Kalyonu

Osmanlı Devleti, Avrupa devletleriyle girdiği savaşlarda aldığı yenilgilerden ders çıkarmış olacak ki, denizcilik alanında çeşitli girişimlerde bulunmuştur. İlk olarak, İngiltere ve Fransa başta olmak üzere bazı devletlerden buharlı gemi alımlarına başlamıştır. Osmanlı Devleti'nin, yelkenliden buharlı gemiye geçişinde 1827 Navarin Baskını ve 1853-1856 Kırım Savaşı önemli rol oynamıştır. Bu olaylardan sonra donanmayı modernize etmeye karar veren Osmanlı Devleti, yeni inşa edilecek olan gemilerin buharlı makine montajına uygun bir şekilde yapılmasına özen gösterilmiştir. Tez çalışmamızın ana konusu olan Fethiye Kalyonu da bu doğrultuda inşa edilen gemilerden biridir. 1853 tarihinde Aynalıkavak tersanesinde, 3580-ton ağırlığında, 66 top kapasitesinde ve 650 beygir kuvvetinde olan bir makinenin monte edilebileceği şekilde yeniden inşasına başlanan Fethiye Kalyonu, ilerleyen yıllarda İngiltere'ye yollanarak 33800 lira bedelle kıç tarafına buharlı makine monte edilmesiyle, Osmanlı'nın buharlı makineye sahip ilk yelkenli gemilerinden biri olmuştur. Bu çalışmada yelkenliden buharlıya dönüştürülen ilk gemilerden biri olan Fethiye Kalyonu merkeze alınarak konuya açıklık getirilmiştir. Tezin birinci bölümü Osmanlı Devleti'nin yelkenkiden buharlıya geçiş aşamalarını ele alırken ikinci bölüm Deniz Müzesi Arşivinden alınan Fethiye kalyonunun seyir defterine dayanmaktadır. 1861- 1862 ve 1867- 1869 yılları arasından kaleme alınmış olan bu defterler kalyonun iki yıllık faliyetlerinden bahsetmektedir. Ikinci bölüm seyir defterinden elde edilen bilgilere dayanarak, her ay ayrı ayrı tablolardan oluşan toplamda 24 aylık tablolar ve hemen altında bulunan açıklamalardan oluşmaktadır. Elde edilen bilgiler Fethiye kalyonunda görevli bulunan mürettabatın bir yıl boyunca yaptıkları faaliyetlerin aylık periyotlar halinde düzenlenmesiyle ortaya çıkmıştır. Bir ay boyunca düzenli olarak tutulan sabah, akşam nöbetleri, askerin gıda ihtiyacını karşılamak için her sabah Aynalıkavak tersanesinden filika veya sandallarla ekmek, sebze ve etlerin alınması için asker gönderilmiştir. Bunların yanında gemide görevli bulunan akerlere her zaman yapılammakla birlikte kılıç, tüfek ve top talimleri yaptırılmıştır. Ayrıca tersanede ve taşralarda çeşitli gövlere göderilen askerler, resmi törenlerde ve karşılama alaylarında görevler almış, boğazda ve saray önlerinde karkol nöbetleri tutmuşlardır. Bunlara benzer farklı görevlerde bulunan Fethiye kalyonu ve askerler ikinci bölümde tamamen seyir defterine bağlı kalınarak kaleme alımıştır. ANAHTAR KELİMELER: Fethiye Kalyonu, Buharlı Gemi, Navarin Baskını, Kırım Şavaşı