Çevresel gürültü yönetimi kapsamında sessiz alanların belirlenmesine yönelik model önerisi: İşitsel peyzaj yaklaşımının kullanımı

Kentleşmenin ve sanayileşmenin hızla arttığı günümüz dünyasının küresel dinamikleri dikkate alındığında çevresel gürültü kirliliğinin önlenmesi giderek zorlaşmakta ve bu durum sakin alanların azalmasına, akustik konforun bozulmasına ve işitsel peyzaj kalitesinin düşmesine yol açmaktadır. Gürültü seviyesini sayısal olarak düşürmeye çalışan geleneksel yönetim yaklaşımları sorunun çözümünde yetersiz kaldığından yeni geliştirilen ve tamamlayıcı nitelikte yaklaşımlara ihtiyaç vardır. Türkiye'nin "Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi (ÇGDY) Yönetmeliği" adıyla ulusal mevzuatına aktarmış olduğu 2002/49/EC sayılı Çevresel Gürültü Direktifi (ÇGD), gürültü kirliliğinin azaltılmasında etkili bir önlem olarak sessiz alanların tasarlanmasına ve korunmasına dikkat çekmektedir. Ancak, sessiz alanların tanımlanması ve yönetimi konusunda belli bir gürültü göstergesinin, limit değerin ya da alan özelliklerinin belirtilmemesi yetkili otoriteleri "özgür bir çözüme" yönlendirmekte ve ortak bir stratejinin oluşturulmasını zorlaştırmaktadır. ÇGDY Yönetmeliği'nde "sessiz" ve "sakin" alan olarak iki farklı terminoloji kullanılmakta olup ulusal ve uluslararası uygulamalar ve mevzuatın ana hedefi dikkate alındığında bu tür alanlar için bu çalışma kapsamında "sakin alan" kavramının kullanılması önerilmektedir. Bu çalışmanın temel amacı; çevresel gürültü yönetimi kapsamında sakin alanların belirlenmesine yönelik işitsel peyzaj yaklaşımı odağında bir model önerisi geliştirmektir. Bu kapsamda, Antalya'da bulunan dört kentsel park araştırma alanı olarak seçilmiş olup sahada ses seviyesi ve hava kalitesi ölçümleri ile eş zamanlı olarak alan kullanıcılarına anket uygulanmıştır. Saha çalışmaları kapsamında elde edilen öznel ve nesnel veriler istatistiksel yöntemler kullanılarak değerlendirilmiş olup mevcut bilimsel çalışmalar ile ulusal ve uluslararası ölçekteki uygulamalar göz önünde bulundurularak "Sakin Alan Kalitesi (SAKİN)" için model geliştirilmiştir. Bu çalışmada kentsel parkların akustik değerlendirmesi yapıldığında eşdeğer ses düzeyi için kullanılan LAeq göstergesine ilişkin ortalama değerin tüm çalışma alanlarında Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)'nün dış ortamdaki yaşam alanları için 55 dBA olarak önerdiği eşik değerden daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Ancak, kişilerin sakinlik algısı ile istatistiksel olarak anlamlı bir ilişkisi bulunan L50 göstergesinin ise çalışma alanlarından biri dışında tüm çalışma alanlarında 55 dBA'dan daha düşük olduğu saptanmıştır. Buna ilave olarak, arka plan gürültü göstergesi bağlamında kullanılması önerilen L90 göstergesinin tüm çalışma alanlarında 55 dBA'nın altında kaldığı bulunmuştur. Çalışma alanlarındaki PM2,5 ortalamasının 17,64 µg/m3 (±1,69) olduğu ve DSÖ'ye göre PM2,5 için belirlenen 24 saatlik limit değeri (25 µg/m3) aşmadığı tespit edilmiştir. Çalışma alanlarındaki işitsel peyzaj algısı ve çevresel kalite memnuniyetine ilişkin kullanıcı görüşlerini almak amacıyla toplamda 525 kişiye anket uygulanmıştır. İşitsel peyzaj algı modeline göre Atatürk Kültür Parkı'nın yaz ve kış dönemi ile Karaalioğlu Parkı'nın yaz dönemi "sakin ses alanı"nda kalırken Erdal İnönü Parkı, Olbia Kent Parkı ve Karaalioğlu Parkı'nın kış dönemi "keyifli/canlı ses alanı"nda kalmıştır. Yapılan istatistiksel analizler; doğa sesi varlığının, ses kalitesi memnuniyeti ve seslerin ortamla uyumunu pozitif yönde, mekanik kaynaklı ses varlığının bu öğeleri olumsuz yönde etkilediğini göstermiştir. Geliştirilen SAKİN modeline göre ses kalitesi memnuniyetini etkileyen faktörlerin öznel veriler bağlamında "ses uyumu", "çevresel kalite memnuniyeti" ve "duyulan doğa sesinin trafik sesine oranı" ile nesnel veriler bağlamında "sıcaklık" ile akustik göstergelerden "L50" değişkeni olduğu tespit edilmiştir. Özetle bu çalışma kapsamında geliştirilen SAKİN modeli; kentsel sakin alanların belirlenmesinde sesi "atık yönetimi" bağlamında ele alan geleneksel çevresel gürültü yönetimi penceresinden bakmanın yetersiz kaldığını ve sese "doğal kaynak yönetimi" penceresinden bakarak merkezine alan "işitsel peyzaj" yaklaşımı kullanımının sakin alan kalitesini belirlemede etkili olduğunu göstermiştir. Bu çalışma kapsamında geliştirilen SAKİN modelinin Türkiye, AB ve uluslararası düzeyde sakin alan ve işitsel peyzaj uygulamalarına katkı sağlayacağı beklenmektedir. Ayrıca, kent içinde sakin alan oluşturulmasının beraberinde getireceği insan sağlığı üzerindeki pozitif etkilerinin artırılması, kentsel çevre kalitesinin yükseltilmesi, kentsel planlamada toplum bilimi konsepti çerçevesinde halk katılımlı yaklaşımların geliştirilmesi ve özendirilmesi, iklim değişikliğinden kaynaklı kentlerde oluşacak baskıların azaltılması yönündeki stratejik hedeflere ulaşılmasında teşvik edici olacağı öngörülmektedir.