Çevrim içi platformlarda sunulan ikinci el lüksün tüketici perspektifinden değerlendirilmesi

Moda sektörü, bireylere kişisel tarzını ve bireysel kimliğini ortaya koyma imkânı sağlayan toplumsal açısından ise ekonomik kalkınmayı destekleyen sürekli değişim ve gelişim içerisinde olan bir endüstridir. Bunun yanında doğal kaynaklar üzerinde olumsuz etki yaratan ve atık üretiminin yüksek olduğu sektörlerden biridir. Moda sektöründe sürdürülebilirlik, kaynakların verimli bir şekilde kullanılması, atıkların en düşük düzeye indirilmesi, ürünlerin yaşam döngüsünün uzatılması konuları çerçevesinde döngüsel moda kavramı ile ele alınmaktadır. Döngüsel moda, geleneksel üretim ve tüketim modellerinin dışında ürünlerin bakımının yapılarak tüketim döngüsüne dahil edilmesi ve geri dönüşüm süreçleri aracılığıyla atık miktarının düşürülmesini sağlayan yeni üretim ve tüketim modellerine dayanmaktadır. Döngüsel moda uygulamaları arasında kullanılmış ürünlerin yeniden kullanılması ve satışa sunulması, ikinci el ürün mağaza ve platformlarının yaygınlaşması yer almaktadır. Bu yaklaşımlar aracılığıyla moda sektöründe sürdürülebilirlik artırılarak çevreye verilen zararın düşürülmesi ve doğal kaynakların verimli bir şekilde kullanılmasına katkı sağlanması hedeflenmektedir. Döngüsel moda, sürdürülebilirliğe vurgu yaparken lüks ürünler, uzun ömürlü tasarımları ve yüksek kaliteye sahip özellikleri ile döngüye katkı sunabilmektedir. Lüks, moda dünyasında ayrıcalıklı tasarımlar ve yüksek kalite ile ifade edilirken; döngüsel moda ile bir araya geldiğinde sürdürülebilirlik ve bilinçli tüketim ile yeniden tanımlanmaktadır. Lüks ürünler, el işçiliği, mükemmel malzeme kalitesi ve tasarım özellikleri ile tanınan prestijli ürünlerdir. Bu ürünler, yalnızca bir tüketim unsuru olarak görülmemektedir; tüketiciler için statüyü sembolize etmektedir. Sahipleri üzerinde ayrıcalıklılık hissi yaratmaktadır. Lüks bir ürünün değeri, üstün malzeme kalitesi ve mükemmel el işçiliğinin yanında marka mirası, yenilikçilik ve müşteri deneyimi ile şekillenmektedir. Lüks ürünler hem estetik açıdan hem de işlevsellik açısından diğer ürünlerden ayrılmaktadır. İkinci el ürünler ise öncesinde farklı kişilerin mülkiyetinde olan, sonradan farklı kişilerin satın alması veya kullanması ile el değiştiren kullanılmış ya da kullanılmamış ürünleri temsil etmektedir. İkinci el ürünler yeni ürünlere göre uygun fiyata sahip olmaları ile öne çıkmaktadır. Bağış kurumları, ikinci el mağazalar ve platformlar aracılığı ile satılabilmektedir. İkinci el ürünler, ekonomik faydasının yanında sürdürülebilirliğin desteklenmesi amacıyla tercih edilmektedir. İkinci el ürünlerin kullanımı sayesinde kaynaklar yeniden üretim için tüketilmemektedir ve korunmaktadır. İkinci el lüks ürünler, ekonomik fayda sunmanın yanında sürdürülebilir tüketim alışkanlarını teşvik etmektedir. İkinci el lüks ürünler tüketicilerin lükse erişebilirliklerini artırmakta, çevre üzerindeki negatif etkilerini azaltmalarını sağlamakta, döngüsel ekonomi yaklaşımını güçlendirmektedir. Onlar sayesinde nadir bulunan ve koleksiyon değeri olan parçalar yeniden dolaşıma girmektedir. Tüketicilerin, geçmiş dönemlerin stil anlayışını keşfetmesine imkân tanındığından kültürel mirasın korunmasına da katkı sağlanmaktadır. Literatürde ikinci el lüks tüketim çevresel, psikolojik ve ekonomik boyutlar ile ele alınarak incelenmektedir. İkinci el lüks tüketim şekli tüketicilerin lüks markaların ürünlerine daha uygun fiyatlarla erişmesini sağlamaktadır. Çevresel açıdan ele alındığında, kaynakların etkin kullanımını teşvik ederek yeni ürün üretim ihtiyacını azaltıp doğal kaynakların korunmasını ve karbon ayak izinin düşürülmesini sağlamaktadır. Moda endüstrisinin çevre üzerinde yarattığı tahribatı azaltarak döngüsel ekonomi modeline uygun hareket etmeye katkı sağlamaktadır. Böylelikle ikinci el lüks ürünler bilinçli tüketimi ve sürdürülebilirliği önemseyen tüketiciler için cazip hale gelmektedir. Psikolojik açıdan ele alındığında ise tüketicilerin sosyal statüsünü göstermesine ve kimliğini ifade etmesine imkân sağlamaktadır. Çünkü ikinci el pazarında dahi ürünler sahip olduğu statü değerini korumaktadır. Bu açıdan ikinci el lüks tüketimi, bireysel ve toplumsal düzeyde önemli etkileri olan ve giderek büyüyen bir araştırma alanı olarak literatürde önem kazanmaktadır. İkinci el ürünler çevrim içi platformlar aracılığıyla daha geniş kitlelere ulaşmaktadır. Çevrim içi ikinci el platformlar, tüketicilere çeşitli kategorilerde ikinci el ürünleri kolayca satın alma ve satma imkânı sunan çevrim içi pazar yerleri olarak tanımlanmaktadır. Bu açıdan çevrim içi ikinci el platformlar, sürdürülebilir tüketim alışkanlıklarının yaygınlaşmasına katkı sağlamaktadır. Bu platformlar, lüks sektöründe de yaygınlaşmaya başlamıştır çünkü prestijli lüks ürünler daha erişilebilir fiyatlarla ve sürdürülebilirliği destekleyerek tüketicilere sunulmaktadır. Lüks, geçmişte yalnızca yeni ürünlerin var olduğu bir sektörken platformlar ve çeşitli döngüsel iş modelleri sayesinde sürdürülebilirlik ve erişilebilirlik anlayışını lüks moda dünyasına taşımıştır. Günümüzde lüks ürünlerin satın alınması ve satılması için oluşturulmuş çevrim içi ikinci el platformlar, satın alma zorunluluğu bulunmadan belli süre için kiralama hizmeti sunan işletmeler, koleksiyon değeri taşıyan saat, mücevher, çanta gibi ürünlerin yatırım amacıyla alınıp satılmasına aracılık eden platformlar, lüks ürünlerin yeniden satışı ve satın alınmasında özel danışmanlık hizmeti sunan firmalar, kullanıcıların belli bir abonelik ücreti karşılığında lüks ürünlere periyodik olarak erişmesini sağlayan abonelik temelli hizmetler ve lüks ürünlerin ömrünü uzatıp yeniden satışa sunulabilir hale getirilmesini sağlayan onarım ve bakım hizmeti sunan yeni iş modelleri doğmuştur. İkinci el lüks moda pazarının giderek büyümesinde çeşitli faktörler etkili olmaktadır. İkinci el lüks ürünler, çevre bilinci yüksek tüketiciler tarafından tercih edilmektedir çünkü bu tür ürünler sürdürülebilir, çevre dostu tüketim yaklaşımı sunmaktadır. Yeni ürünlere göre daha uygun fiyata sahip olması sayesinde daha geniş bir tüketici grubu tarafından tercih edilmektedir. İkinci el lüks ürünlerin değerini koruduğu hatta zamanla değerinin artabileceği düşünülmektedir. Bu sebeple ikinci el lüks ürünler bir yatırım aracı olarak görüldüğünden giderek daha fazla talep edilmektedir. Nadir ve özgün parçaların ikinci el lüks pazarda sunulması, pazarın büyümesinin diğer nedenlerinden biridir. Bu pazar, modaya ve lüks markalara ilgi duyan tüketiciler için cazip görülmektedir ve tüketiciler kendisini farklılaştırmak için ikinci el lüks ürünleri satın almaya yönelmektedir. Çevrim içi platformlar sayesinde hem alıcılar hem satıcılar kolaylıkla işlem gerçekleştirebilmektedir. Çevrim içi platformların yaygınlaşması, ikinci el lüks moda pazarının büyümesinde diğer bir önemli faktör olarak görülmektedir. Değirmencioğlu ve Gopalakrishnan'e (2020) göre ikinci el lüks moda pazarı hızlı bir biçimde büyümektedir ve büyümenin ardındaki nedenlerin araştırılması gerekmektedir. İkinci el lüks moda pazarı hızla büyümesine rağmen tüketicilerin satın alma niyeti faktörleri üzerindeki bilgi sınırlıdır. Bu sebeple alanda daha fazla çalışma yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır (Lou, Chi, Janke ve Desch, 2022). Çevrim içi ikinci el lüks moda pazarının büyümesi nedeniyle tüketicilerin çevrim içi kanallar aracılığıyla ikinci el lüks moda ürünlerini satın alma faktörlerini ortaya çıkarmak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Tüm bu bilgiler ışığında ikinci el lüks ürünlerin çevrim içi platformlar üzerinden hangi güdülerle satın alındığını irdelemek bir araştırma konusu olarak ortaya çıkmaktadır. Tüketicilerin çevrim içi platformlarda satın alma niyetini yönlendiren unsurların ortaya çıkarılması ile literatüre teorik ve pratik katkılar sunulması hedeflenmektedir. Çalışmacının amacı, bireylerin ikinci el lüks moda ürünlerini satın alma niyetini çevrim içi platformlar çerçevesinde incelemek ve açıklamaktır. Bunu yaparken bir başlangıç noktası olarak çevrim içi platformlardan ikinci el lüks satın alma motivasyon faktörleri kullanılacaktır. Öte yandan, çevrim içi ikinci el lüks tüketim boyutları aracı değişken olarak ele alınacaktır. Böylelikle, satın alma motivasyon faktörlerinin satın alma niyeti üzerindeki etkisi hem doğrudan hem de tüketim boyutları çerçevesinde dolaylı olarak incelenecektir. Çalışmanın amaçları çerçevesinde araştırma modeli kurgulanarak hipotezler geliştirilmiştir. Araştırma modelinde 4 adet bağımsız değişken (ekonomik motivasyon, eleştirel motivasyon, statü arayışı motivasyonu, moda motivasyonu), 3 adet aracı değişken (akıllıca tüketim, sürdürülebilir tüketim ve gösterişçi tüketim) ve 1 adet bağımlı değişken (çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti) bulunmaktadır. Model çerçevesinde her bir motivasyon faktörünün akıllıca tüketim, sürdürülebilir tüketim ve gösterişçi tüketim boyutlarını; tüketim boyutlarının ise çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyetini etkileyeceği aktarılmıştır. Anketin son kısmında katılımcıların demografik bilgilerinin istendiği bir bölüm yer almıştır. Bu sayede ilgili bilgiler toplanarak gerekli analizler yapılmıştır. Araştırma kapsamında değişkenler arasındaki ilişkileri belirlemek ve bu ilişkilerden yola çıkarak geleceğe yönelik tahminlerde bulunmak amacıyla tanımlayıcı bir araştırma tasarlanmıştır. Çevrim içi platformlarda sunulan ikinci el lüksün tüketici perspektifinden değerlendirildiği çalışmada, nicel veri toplama yöntemi olarak çevrim içi anket türü kullanılarak veri elde edilmiştir. Araştırmanın ana kütlesini Türkiye'deki 18 yaş üzeri, çevrim içi platformlar üzerinden ikinci el lüks moda ürünü satın alan kişiler oluşturmaktadır. Verilerin toplanması için oluşturulan çevrim içi anket kapsamında araştırmaya katılan bireylere ilk bölümde lüks ürünler satın alıp almadığı sorusu yöneltilmiştir. Ardından ikinci el lüks ürünler satın alıp almadığı sorulmuştur. Anketteki eleme sorusu olan üçüncü soruda bireylere ikinci el lüks moda ürünleri satın alıp almadığı sorulmuştur. Hayır cevabını veren katılımcıların anketi sonlanarak katılım dışı kalmaları sağlanmıştır. Anketin devamında ikinci el lüks ürünlerin nereden satın alındığı, ikinci el lüks moda ürünlerinin satın alınma sıklığı, hangi tür ikinci el lüks moda ürünlerinin satın alındığı, en sık satın alınan ikinci el lüks moda kategorisinin ne olduğu, ikinci el lüks moda kategorisinde en sık tercih edilen ikinci el lüks moda ürün markasının ne olduğu sorularak devam edilmiştir. İkinci bölümde ekonomik, statü arayışı, eleştirel ve moda motivasyon faktörlerini ölçmeye yönelik ifadeler yer alırken; üçüncü bölümde tüketim boyutlarını ölçmeye yönelik ifadeler yer almıştır. Dördüncü bölümde çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyetini ölçmeye yönelik ifadelere yer verilirken; anketin son bölümünde katılımcıların demografik bilgilerinin istendiği ifadelere yer verilmiştir. Değişkenlere yönelik ifadeler oluşturulurken literatürde yer alan kaynaklardan yararlanılmıştır. Anketteki ifadelerin anlaşılabilirliğini, muğlak bir ifade yer alıp almadığını sorgulamak maksadıyla pilot bir çalışma gerçekleştirilmiştir. 50 kişi üzerinde yürütülen pilot çalışma sonucunda ankette herhangi bir anlaşılırlık sorunu olmadığı saptandığından anket nihai hali ile ana hedef kitleye ulaştırılmıştır. Anket uygulaması WhatsApp, Instagram, Telegram, e-posta kanalları üzerinden katılımcılara ulaştırılmıştır. Veriler 15.06.2024- 29.06.2024 tarih aralığında elde edilmiştir. Ankette yer alan eleme sorusu kapsamında çevrim içi platformlar aracılığıyla ikinci el lüks moda ürünü satın alan kişilerin oluşturduğu katılımcı sayısı 285'tir. 18 yaş altında yer alan katılımcıların anket verileri ile anket ifadelerine dikkatsiz ve tutarsız yanıt veren katılımcıların anket verilerinin elenmesinin ardından analize uygun 277 anket yanıtı bulunmuştur. Araştırma analizleri bu 277 yanıt üzerinden yürütülmüştür. Araştırma kapsamında SPSS 25 ve Smart PLS programı kullanılarak analizler gerçekleştirilmiştir. Normallik dağılım analizi ve betimsel istatistiksel analizler için SPSS 25 paket programı; diğer analizler için PLS-SEM paket programı kullanılmıştır. Araştırma sonucunda ekonomik, eleştirel ve statü arayışı motivasyon faktörlerinin, akıllıca, sürdürülebilir ve gösterişçi tüketim boyutları üzerindeki etkisi ortaya konmaktadır. Ekonomik motivasyon faktörünün, akıllıca tüketim üzerinde anlamlı ve pozitif etkisi bulunurken; sürdürülebilir tüketim ve gösterişçi tüketim üzerinde etkisi bulunmamıştır. Eleştirel motivasyonun akıllıca tüketim, sürdürülebilir tüketim ve gösterişçi tüketim üzerinde anlamlı ve pozitif etkisi bulunmuştur. Statü arayışı motivasyon faktörünün akıllıca tüketim ve gösterişçi tüketim üzerinde anlamlı ve pozitif etkisi bulunurken; sürdürülebilir tüketim üzerinde herhangi bir etkisi bulunmamıştır. Öte yandan, akıllıca ve gösterişçi tüketimin çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti üzerinde pozitif ve anlamlı etkisi bulunurken; sürdürülebilir tüketimin çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti üzerinde herhangi bir etkisi bulunmadığı ortaya konmuştur. Araştırma kapsamında aynı zamanda, akıllıca, sürdürülebilir ve gösterişçi tüketim boyutlarının ekonomik, eleştirel ve statü arayışı motivasyon faktörleri ve çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti arasındaki ilişkide aracılık etkisinin bulunup bulunmadığı test edilmiştir. Analizler sonucunda akıllıca tüketimin ekonomik motivasyon ve çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti, statü arayışı motivasyonu ve çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti ile eleştirel motivasyon ve çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti arasındaki ilişkilerin tümünde aracılık etkisinin bulunduğu saptanmıştır. Gösterişçi tüketimin, eleştirel motivasyon ve çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti, statü arayışı motivasyonu ve çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti arasındaki ilişkide aracılık etkisinin bulunduğu; ekonomik motivasyon ve çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti arasındaki ilişkide herhangi bir aracılık etkisinin bulunmadığı ortaya konmuştur. Sürdürülebilir tüketimin ise ekonomik motivasyon ve çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti, statü arayışı motivasyonu ve çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti ve eleştirel motivasyon ve çevrim içi ikinci el lüks satın alma niyeti arasındaki ilişkilerin tümünde aracılık etkisinin bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu bulgular sayesinde çalışmanın sunduğu birtakım teorik ve sektörel katkılar bulunmaktadır. Çalışmanın teorik katkılarını şu şekilde özetlemek mümkündür: 1. Davranışsal niyet çalışmalarını çevrim içi platformlardan ikinci el lüks moda ürünlerini satın almaya niyetlenme bağlamında genişletmek, 2. Çevrim içi platformlarda sunulan ikinci el lüks moda ürünlerini satın alma niyetini hem motivasyon faktörleri hem tüketim boyutları üzerinden incelemek, 3. Çevrim içi ikinci el lüks moda ürünü satın alma niyeti kapsamında tüketici motivasyonlarını ve tüketim davranışını bütüncül olarak analiz etmek, 4. İkinci el lüks ürünlerin çevrim içi platformlar üzerinden satın alınması ile ilgili tüketici davranışını ele alarak çevrim içi tüketim dinamiklerine dair mevcut teorik çerçeveye katkı sunmak, 5. İkinci el lüks ve ikinci el çevrim içi lüks üzerine mevcut çalışmaların çoğu Avrupalı tüketicilere odaklandığından, bu çalışmaları yerel ölçekte genişletmek. Çalışma aynı zamanda, çevrim içi ikinci el lüks ürünler sunan platformlar ve tüm benzer çevrim içi platformlar ile ikinci el lüks sektörüne içgörüler sunmaktadır. İlk olarak, bireylerin platformlardaki tüketim motivasyon faktörleri sektöre içgörüler sunmaktadır. Burada ekonomik, eleştirel ve statü arayışı motivasyon faktörlerinin bulunduğu ve bu motivasyon faktörlerinin işletmeler tarafından dikkate alınması gerekliliği görülmektedir. Öte yandan, tüketim olarak bu davranışın nasıl şekillendiğini gösteren tüketim boyutları işletmelere katkı sunar. Akıllıca, gösterişçi ve sürdürülebilir tüketim boyutları bireylerin ne tür bir tüketim sergilemek üzere platformlardan satın alım yaptığını göstermektedir ve her biri bu işletmelere katkı sağlamaktadır. Her bir ilgili boyut ikinci el lüks ürünler sunan çevrim içi platformların pazar bölümlendirme çabalarına destek olacaktır. Öte yandan, ilgili platformlardaki bireylerle kurulacak pazarlama iletişimlerinde ilgili motivasyon faktörlerinin ve tüketim boyutlarının dikkate alınması gerekmektedir. Katkılarının yanı sıra çalışmanın belli kısıtları da bulunmaktadır. Bunlardan ilki, çalışmanın moda ürünleri kategorisi üzerinden yürütülmesinden kaynaklanmaktadır. Gelecek çalışmaların elektronik cihazlar, otomobil gibi farklı ürün kategorileri üzerinden yürütülmesi mevcut çalışmanın bulgularını genişletebilir. Aynı zamanda, çalışmamız motivasyon ve tüketim hususlarını niyeti tanımlamak üzere belli alt boyutlar ile ele almıştır. Gelecek çalışmalar farklı motivasyon faktörlerine ve/veya tüketim boyutlarına odaklanabilir. Öte yandan, kimi demografik hususlarda ek incelemeler yapılabilir. Örneğin; gelecekte, kuşaklar arası bir çalışma yürütülüp kümeleme analizi yapılabilir. Gelecek çalışmalar için yalnızca bu çalışmanın kısıtlarından kaynaklı ilerleme opsiyonları yoktur, farklı yaklaşımları benimseyerek ilerlemek de mümkündür. Örneğin; gelecek araştırmalarda, farklı bir perspektif benimsenerek çevrim içi ikinci el lüks moda platformlarının benimsenmemesi davranışı ve altında yatan motivasyon faktörleri incelenebilir. Bu bakımdan, bireylerin kişilik özelliklerini de dikkate alan çalışmalar yürütülmesi mümkündür. Farklı kişilik özelliklerine sahip bireyler farklı şekilde motive olabilir ve sonrasında farklılaşan davranışlar açığa çıkabilir. ANAHTAR KELİMELER İkinci El, İkinci El Lüks, Lüks, Paylaşım Ekonomisi, Döngüsel Moda, Satın Alma Niyeti, Akıllıca Tüketim, Gösterişçi Tüketim, Sürdürülebilir Tüketim, Statü Arayışı Motivasyonu, Eleştirel Motivasyon