Türkiye'deki Suriyeli mültecilerin sağlık hizmetlerine erişimindeki zorluklar: Mardin örneği

Sağlık hakkı, göçmen statüsünden bağımsız olarak temel bir insan hakkıdır. Mülteciler çatışma, iç savaş ve bununla ilintili kötü yaşam koşulları nedeniyle zaten travma yaşadıklarından, sağlık hizmetlerine erişimleri çok önemlidir. Kitlesel göç akımının ilk yıllarında Türkiye, ciddi şekilde korunmaya ihtiyaç duyan Suriyeli "misafirlere" acil durum hizmetleri sağladı. Geçici koruma statüsünün verilmesini takiben, sağlık hizmetlerine erişim, kısa vadeli bir insani acil durumdan Suriye uyruklu sağlık personelini sisteme dahil etmeye başlayan daha uzun vadeli bir hizmet sunumuna doğru yeniden tasarlandı. Halihazırda Türkiye'de geçici koruma altında 3,5 milyonun üzerinde Suriyeli yaşamaktadır. Bununla birlikte, Türkiye'deki geçici koruma altındaki Suriyeliler için rutin ve/veya özel sağlık hizmetlerine erişim hâlâ sorunlu bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu tezin amacı, geçici koruma altındaki Suriyelilerin sağlık hizmetlerine erişimlerinde ne gibi sorunlar yaşadıklarını belgelemek, Suriyeli mültecilerin sağlık hizmetlerinden beklentilerini ve mevcut sistemin neler sağladığını anlamaktır. Saha çalışması Mardin ilinde, biri şehir merkezinde, diğeri Kızıltepe ilçesinde olmak üzere iki devlet hastanesinde ve yine Kızıltepe'de bir göçmen sağlığı merkezinde gerçekleştirilmiştir. Araştırma için karma metodoloji benimsenmiştir. Buna göre, öncelikle 35 erkek ve 93 kadın katılımcı ile 128 anket yapılmıştır. Ayrıca, 13 Suriyeli hasta ile yüz yüze derinlemesine görüşme ve altı sağlık personeli ile anahtar kişi görüşmesi gerçekleştirilmiştir. Anket katılımcıları ve görüşülen kişilerin neredeyse tamamı Türkiye'de sağlık hizmetlerine erişebildiklerini belirtmelerine rağmen, sağlık hizmetlerine erişimde sorun yaşamaktadırlar. Katılımcılar dil engeli, prosedürel sorunlar (hastane randevularının sayısı, yasal statü kısıtlamaları ve sağlık sistemi ile ilgili genel bilgi eksikliği), ayrımcılık, ekonomik zorluklar ve ulaşım zorluğu gibi sorunların altını çizmişlerdir. Türk sağlık personeli ile yapılan görüşmelerde, Suriyeli hastaların yaşadığı sorunlar dışında, bazı yapısal zorluklara da işaret edilmiştir. Araştırmanın bulguları, sağlık hizmetlerine erişimin önündeki engeller ve kolaylaştırıcılar olarak iki kategori altında toplanabilir. Suriyeli hastalar, hizmetlerine çok sınırlı erişimleri olmasına rağmen hasta rehberlerini kolaylaştırıcı olarak tanımlamaktadır. Dil faktörü, hem engel hem de kolaylaştırıcı olarak ortaya çıkmaktadır. Elbette, dil engeli hastaların tıbbi durumlarını ve tedavi için gerekli adımları anlamalarını sınırlamaktadır. Öte yandan, Arapça ve Kürtçe anadili olan Suriyelilerin sağlık hizmetlerinden memnuniyet düzeyleri, ev sahibi toplumun dil becerilerine bağlıdır. Mardin'de yaşayan Suriyeliler, ildeki ana etnik kökenin Arap olması nedeniyle sağlık hizmetlerine nispeten kolay erişim bulmaktadır. Aynı durum, ev sahibi topluluğun ağırlıklı olarak Kürt olduğu Kızıltepe için de söylenebilir. Yerel halk ile dil ve etnik benzerlikler, Suriyelilerin sağlık hizmetlerine erişiminde dil engelini aşmasını sağlayarak kolaylaştırıcı rol üstlenmektedir. Bir diğer deyişle, aynı dil ve etnik kökene aidiyet adaptasyon ve sosyal uyum alanında olumlu sonuçlara yol açmaktadır. Dil dışında bir diğer engel ise, yapısal sorunlardan kaynaklanmaktadır. Zaten aşırı yoğun olan Türk sağlık personeli, Suriyeli hastalara bakmak için çoğunlukla yalnız kalmaktadır. Bir kolaylaştırıcı olmak üzere başlatılan SIHHAT projesi, göçmen sağlığı merkezleri ile Suriyelilerin sağlık hizmetlerine erişimini sağlasa da, bu merkezler ya küçük klinikler olarak ya da daha çok yakındaki devlet hastanelerine hastaları yönlendirmek için çalışmaktadır. Sağlık personelinin karşılaştığı tüm zorluklar malpraktis riskini artırmakta; bu durum, sağlık personelinin Suriyeli hastaları tedavi etme konusunda isteksiz olmasına yol açmaktadır. Bu durum, hastalar tarafından genellikle ayrımcılık ve utandırma olarak anlaşılmaktadır.